Τα χαμένα καρέ της πόλης

montage copy2

Η αλλαγή του φορντικού μοντέλου καπιταλιστικής οργάνωσης της παραγωγής, εκφράστηκε χωρικά και μέσω της πολεοδομίας. Σε συνδυασμό με την αφομοίωση των κινημάτων του ’60 και του ’70 η νέα πολεοδομία, η μεταμοντέρνα πολεοδομία θα απέρριπτε το zoning 1, θα διεκδικούσε μία πόλη πολύχρωμη, φιλική, με πολλές επιλογές για τον κάτοικο, με μέριμνα για τον ελεύθερο χρόνο. Μία πόλη διαδικτυακή. Μια νέα πόλη. Φυσικά, μιλάμε πάντα για την επίσημη Πολεοδομία των καπιταλιστικών πόλεων, όπου όλα αυτά θα μεσολαβούνταν από το εμπόρευμα και την κατανάλωσή του.

Η εποχή λοιπόν είχε αλλάξει. Αυτό ήταν το σίγουρο. Και η Αρχιτεκτονική έπρεπε να βρει κάποιο τρόπο να συνεχίσει να παραμένει σύγχρονη. Συνδέθηκε, λοιπόν, με τα νέα τεχνολογικά μέσα, και πιο συγκεκριμένα με τον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Οδηγήθηκε στο να γίνεται νοητή μέσω απεικονίσεων και όχι βιωμάτων. Σαν φωτογραφίες. Σαν ένα σενάριο. Το εμπόρευμα αποτέλεσε τη μεγαλύτερη αλήθεια για την κοινωνία και η χωρική του έκφραση το μοναδικό “σενάριο” (επίσημο τουλάχιστον) για την πόλη.

montage1Μπορεί οι αρνήσεις των δεκαετιών 60-70 να μπόρεσαν να διαβάσουν την πόλη, αφού σε μεγάλο βαθμό τη διαμόρφωναν κιόλας, όταν όμως θέλησε η μεταμοντέρνα Πολεοδομία να επέμβει σ’ αυτή, σαν οργανωμένη πια καπιταλιστική απάντηση για τη δημιουργία της ”νέας πόλης”, δυσκολεύτηκε. Και ακόμα δυσκολεύεται, αφού παραμένει αδύναμη να τη αντιληφθεί. Αυτό θα μπορούσε να το περιμένει κανείς, αν λάμβανε υπόψιν του τα μέσα που χρησιμοποιεί. Για τη μεταμοντέρνα πολεοδομία και γενικότερα την αρχιτεκτονική, η πόλη, γίνεται νοητή σαν μέσα από μία κινηματογραφική καταγραφή. Μπορεί η πολεοδομία να προσπάθησε να κρύψει την αυστηρότητα και τη βία της, χρησιμοποιώντας ένα πιο ευαίσθητο μεταμοντέρνο λεξιλόγιο, αυτό όμως δε σημαίνει ότι κατάφερε να την εξαλείψει (ούτε καν ότι σκόπευε σε κάτι τέτοιο). Η βία συνεχίζει να υπάρχει στις αφαιρέσεις και στις συμβάσεις του σεναρίου και του μοντάζ της κινηματογραφικής καταγραφής.

Η καταγραφή αυτή, έχει συγκεκριμένους κανόνες. Το “σενάριο” είναι απόλυτο και θα συμπεριλαμβάνει μόνο όσους θεωρούνται χρήσιμοι για να το επανδρώσουν. Το βίωμα της πόλης θέλει να αποτελείται από στιγμές, τα highlights του εμπορεύματος εν προκειμένου. Ένας χρόνος “μονταρισμένος”, δίχως συνέχεια. Όμως, η πόλη συμβαίνει ταυτόχρονα και σε διαφορετικά σημεία. Από διαφορετικά υποκείμενα με συμφέροντα, πεποιθήσεις και επιθυμίες αντικρουόμενες και συγκλίνουσες. Ένα κουβάρι μπερδεμένο μεταξύ του, κάθε στιγμή διαφορετικό.

Μια μεταμοντέρνα περιγραφή της υπαρκτής διαδρομής ηλεκτρικός Θησείου- πλατεία Κεραμεικού, μέσω του πεζοδρόμου της Ερμού, θα ακουγόταν κάπως έτσι: ο σύγχρονος, μέσος κάτοικος αξιοποιώντας τον ελεύθερό του χρόνο, μια Κυριακή πρωί ξεκινάει από τον ηλεκτρικό του Θησείου και κατηφορίζει τον πεζόδρομο της Ερμού, περνώντας μέσα από τις μυρωδιές νερατζιών και περπατάει σε κατάλληλα διαμορφωμένες λιθόστρωτες διαδρομές. Με την δική του πορεία, ακολουθεί και την ορισμένη διαδρομή της πόλης, συναντώντας από αρχαία μνημεία (νεκροταφείο Κεραμεικού), μέχρι τη σύγχρονη έκφραση των graffitti (αποθήκες του ΟΑΣΑ και πέριξ). Στο τέλος αυτής της περιπλάνησης, θα κατευθυνθεί προς την πλατεία Κεραμεικού, ώστε να απολαύσει τον καφέ του διαβάζοντας free press, διαλέγοντας κάτι από αυτά που του προτείνονται για τη συνέχεια της μέρας του. Είναι προφανές πως σε ένα τέτοιο “σενάριο”, όπου βασιλεύει η κατανάλωση και η ασφάλεια, δε θα χωρούσαν τσιγγάνοι, πομάκοι, μετανάστες και άλλες φιγούρες υποβαθμισμένες στα μάτια του σκηνοθέτη και του καταναλωτή. Τέτοιες φιγούρες όμως υπήρχαν και στον πεζόδρομο και στην πλατεία Κεραμεικού. Και απομακρύνθηκαν από εκείνο το σημείο της πόλης, βίαια και αθόρυβα από τις επίσημες αρχές ή τις ανεπίσημες μαφίες των real estate.

Μέσα στην παραπάνω κινηματογραφική αφήγηση, αυτός ο βίαιος διωγμός προηγούμενων κατοίκων μιας περιοχής για να γίνουν τα σπίτια τους καφετέριες και lofts, χάνεται. Οι κοινωνικοί λόγοι για τους οποίους αυτοί είχαν εγκατασταθεί εκεί, όπως τα κάποτε φτηνά ενοίκια και η δουλειά στο παλιό εργοστάσιο γκαζιού χάνονται και πάλι. Φαίνεται παράταιρο το να βρίσκονται εκεί. Έχουμε να κάνουμε όμως με ολοκληρωτική απομάκρυνση αυτών των υποκειμένων από το σημείο της πόλης; Αντίθετα με τη μοντέρνα πολεοδομία, η μεταμοντέρνα θα αφήσει κάνα-δυο οικογένειες προηγούμενων κατοίκων, έτσι για να διατηρήσει την ατμόσφαιρα, γιατί πάνω απ’ όλα χαρακτηρίζεται από ευαισθησία. Θα μείνουν, ωστόσο, σαν αναπαραστάσεις του παρελθόντος, δίχως την κοινωνική τους ταυτότητά. Τελικά, ένα κομμάτι της ιστορίας της πόλης θα χαθεί στο μοντάζ του νέου σεναρίου που έφτιαξε η μεταμοντέρνα πολεοδομία, για τα αφεντικά της, κρατικά και παρακρατικά.

Αν ο σκοπός είναι να επέμβει κανείς με άλλους όρους στην πόλη και να την αλλάξει, βασιζόμενος καθαρά σε μια κινηματογραφική αντίληψη, θα βλέπει συνεχώς αυτό που θα θέλει να δει. Την εικόνα, την αναπαράσταση. Δίχως την ουσιαστική υλική της έκφραση, τη σχέση αίτιου-αιτιατού, μιας λογικής συνέχειας στο πεδίο της πόλης. Οι νίκες και ήττες θα έχουν (και απ’ ότι φαίνεται ήδη έχουν) όρους εφέ και όχι σκέψης και κριτικής σύνδεσης με τα γεγονότα. Όλα θα είναι ίσης σημασίας, όλα επιτακτικά, όλα για πρώτη φορά: “το Γκάζι: ένα μέρος για να ξεσκάσουν οι καταναλωτές, ο Κεραμεικός: ένα μέρος για τους καλλιτέχνες και τις γκαλερί τους, η Ερμού: ένας δρόμος για να κάνεις τα ψώνια σου, το Ιστορικό Τρίγωνο: η καρδιά της Αθήνας, το νέο νταουντάουν. Το κάθε μέρος ένας σαφής χαρακτηρισμός, μία εικόνα του τί μπορείς να κάνεις εκεί. Όλα ορισμένα, όλα διαχωρισμένα.Με τέτοιους όρους όμως μην ξεχνάμε ότι στέκεται αδύνατη η σύλληψη της πολυπλοκότητας της πόλης, η ανάγνωση του τί συνέβη και τί θα ακολουθήσει, όχι μόνο για εμάς αλλά ακόμα περισσότερο για όσους “επαγγελματίες πολεοδομικού σχεδιασμού” υποστηρίζουν ότι παράγουν τις ιδανικές, επιστημονικές προτάσεις που εφαρμοζόμενες θα ελέγξουν και θα καθορίσουν την πορεία της.

Σημειώσεις:

  1. πολεοδομικός όρος, ο οποίος περιγράφει την πόλη χωρισμένη σε λειτουργίες: κατοικία, εμπόριο, διασκέδαση, υπηρεσίες. Οι λειτουργίες αυτές τοποθετούνται στο χώρο σε μορφή ζώνης. Στο κέντρο της πόλης βρίσκονταν οι υπηρεσίες, περιμετρικά το εμπόριο, η ψυχαγωγία και τέλος η κατοικία.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.