Και φοιτητής και εργάτης!

Εξηγήσαμε στο προηγούμενο τεύχος (“γιατί ο φοιτητής ΔΕΝ είναι εργάτης”) γιατί κάποιος / κάποια που σπουδάζει δεν πρέπει να θεωρείται σαν “εργάτης” εξαιτίας αυτής καθ’ εαυτής της κατάστασης του εκπαιδευόμενου. Όμως υπάρχει εργασία μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα (και δεν αναφερόμαστε ούτε σ’ αυτούς κι αυτές που αναγνωρίζεται επίσημα ότι δουλεύουν μέσα σ’ αυτό, δηλαδή καθηγητές, δασκάλους, διοικητικούς υπαλλήλους, εργάτες / εργάτριες καθαρισμού, κλπ· ούτε στους φοιτητές και τις φοιτήτριες που δουλεύουν εκτός εκπαίδευσης), και μάλιστα άμισθη εργασία! Εργασία που είναι αντικείμενο εκμετάλλευσης, εργασία που δεν πληρώνεται ούτε αναγνωρίζεται σαν τέτοια, εργασία που αποσπάται είτε εκβιαστικά είτε παραπλανητικά. Το ζήτημα αυτό έχει το ενδιαφέρον του επειδή δείχνει το πως οι γενικές σχέσεις εξουσίας μεταξύ εκπαιδευτών και εκπαιδευόμενων μπορούν να φτάσουν ως το σημείο της στενά εννοημένης εργασιακής (ή σεξουαλικής) εκμετάλλευσης.

Η πιο συνηθισμένη και καθαρή εκδοχή τέτοιου είδους άμισθης εργασίας μέσα (κυρίως) στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, είναι η γκάμα των διάφορων ενασχολήσεων φοιτητών και φοιτητριών, που εμφανίζονται μεν τυπικά σαν μέρος της εκπαίδευσής τους, ουσιαστικά όμως αξιοποιούνται από καθηγητές για το δικό τους (και οικονομικό) όφελος. Μπορεί να πρόκειται για διάφορα μικρά ερευνητικά θέματα / μαθήματα, τα οποία οι εκπαιδευόμενοι (συνήθως…) δεν ξέρουν ότι αποτελούν το υλικό μιας δουλειάς που έχει αναλάβει (ή πρόκειται να αναλάβει) επι πληρωμή, έναντι τρίτων, ο καθηγητής τους. Μπορεί να πρόκειται για διάφορες περιπτώσεις εργασίας – με – τον – καθηγητή (στο γραφείο του, ας πούμε) που γίνονται, υποτίθεται, για την εξοικείωση του εκπαιδευόμενου με τα πρακτικά καθήκοντα της δουλειάς που θα κάνει μελλοντικά, σαν πτυχιούχος, αλλά στην πράξη αποτελούν παροχή υπηρεσιών που κανονικά θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται σαν έμμισθη εργασία. Μπορεί να πρόκειται για το γενικευμένο σε διάφορες ειδικότητες και υποειδικότητες κόλπο της “άσκησης” ή της “μαθητείας”, που θεωρείται απαραίτητο “μάθημα” προκειμένου οι εκπαιδευόμενοι να πάρουν τον πτυχίο τους, αλλά ουσιαστικά πρόκειται για (εξάμηνης διάρκειας συχνά) δωρεάν ή ελάχιστα πληρωμένη εργασία. Η οποία, μάλιστα, χρησιμοποιείται από τους τυχερούς εργοδότες στη θέση “κανονικών” εργατών. Μπορεί να πρόκειται για πρωτότυπες ιδέες και απόψεις φοιτητών και φοιτητριών, που δημιουργούνται στη σκέψη τους στη διάρκεια της εκπαίδευσής τους, αλλά αξιοποιούνται εμπορικά ή διανοητικά απ’ τους καθηγητές τους – μια μορφή απλήρωτης πνευματικής παραγωγής των εκπαιδευόμενων, που – φυσικά – δεν αναγνωρίζεται σαν τέτοια. Μπορεί, τέλος, να πρόκειται για κάτι άτυπα θεσμισμένο σε επίπεδο ιδρύματος. Απλούστατα, αντί να γίνονται προσλήψεις σε διάφορα πόστα, να ανατίθεται η δουλειά (χωρίς πληρωμή, εννοείται) σε φοιτητές.

Το κοινό έδαφος σ’ όλες αυτές τις εκδοχές είναι ένα σετ αξιωμάτων, που αφορούν ταυτόχρονα την εργασία σαν τέτοια και, απ’ την άλλη, την εκπαίδευση και τους εκπαιδευόμενους. Το πρώτο αξίωμα υποστηρίζει ότι “δουλειά” με την έννοια της αμοιβόμενης δημιουργίας πλούτου, παραγωγής “αξιών”, είναι μόνο ό,τι αναγνωρίζεται επίσημα σαν τέτοιο – απ’ τα αφεντικά και τη νομοθεσία τους ή/και απ’ τα κυρίαρχα κοινωνικά πρότυπα. Και ξέρουμε βέβαια πως όχι μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα αλλά στο σύνολο των καπιταλιστικών κυκλωμάτων όλο και λιγότερα “αναγνωρίζονται σαν δουλειά”, κι όλο και περισσότερα βαφτίζονται “απασχόληση”, που σαν τέτοια μπορεί να αμοίβεται ελάχιστα ή και καθόλου… Το δεύτερο αξίωμα υποστηρίζει ότι η “εκπαίδευση” είναι μια διαδικασία στην οποία ο εκπαιδευόμενος δεν – μπορεί – να – κάνει (με τα χέρια ή το μυαλό) – οτιδήποτε – που – να – έχει – αξία, ακριβώς επειδή “ακόμα μαθαίνει”. Σ’ αυτή τη βάση ακόμα και καθήκοντα που (εκτός εκπαίδευσης) συνιστούν αναγνωρισμένες εκδοχές εργασίας, μέσα στην εκπαίδευση ενσωματώνονται σαν μέρος της. Για παράδειγμα: εκτελεί μια φοιτήτρια καθήκοντα τηλεφωνήτριας, ή γραμματέα, ή καθαρίστριας, στο γραφείο ενός καθηγητή που της δείχνει κάποια εύνοια; Μα αυτό είναι μέρος της εκπαίδευσής της – θα υποστήριζε, σαν αυτονόητο, η γενική ιδέα περί “εκπαίδευσης”. Ακόμα περισσότερο – ποιοί δεν το ξέρουν; – σε ότι αφορά τους μεταπτυχιακούς…

Το ίδιο αυτό αξίωμα, ότι δηλαδή οι εκπαιδευόμενοι είναι, σαν τέτοιοι, αμαθείς και άρα “όχι δημιουργικοί”, αφορά τη διανοητική τους παραγωγή. Είναι ένα πράγμα το να “λύνεις προβλήματα” ή να “μαθαίνεις κανόνες” στα μαθηματικά, στη φυσική, στην ιατρική, στη στατική ή στη λογιστική, και είναι εντελώς διαφορετικό το να διατυπώνεις ενστάσεις, κριτική, εναλλακτικές προσεγγίσεις, πρωτότυπες παρατηρήσεις ή και εντελώς καινούργιες ιδέες στη λογοτεχνία, στην ιστορία, στην αρχιτεκτονική, στην κοινωνιολογία ή στην πληροφορική – όλα αυτά απ’ την σκοπιά του εκπαιδευόμενου. Το πρώτο θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν εκπαίδευση με την κυριολεκτική έννοια του πράγματος: εκμάθηση ήδη υπαρχουσών γνώσεων. Το δεύτερο όμως είναι παραγωγικό, δημιουργικό ακόμα κι όταν πρόκειται για πρωτόλειες ιδέες. Ο αληθινός κατάλογος εκείνων των καθηγητών της τριτοβάθμιας που επωφελήθηκαν και επωφελούνται οι ίδιοι (και οικονομικά, και σαν status) από τη διανοητική παραγωγή των φοιτητών τους (χωρίς, εννοείται, να κάνουν τον κόπο καν να τους μνημονεύσουν – πολύ λιγότερο να τους πληρώσουν!) θα πρέπει να είναι τεράστιος.

Πολύ περισσότερο όταν αυτού του είδους η εκμετάλλευση της διανοητικής εργασίας των εκπαιδευόμενων γίνεται σχεδιασμένα και συστηματικά. Σε διάφορους γνωστικούς τομείς του καπιταλιστικού καταμερισμού οι προφέσορες λειτουργούν συνειδητά σαν μασκαρεμένα αφεντικά / εργοδότες – των φοιτητών και των φοιτητριών τους. Παίρνουν (επ’ αμοιβή) “δουλειές” από τρίτους, ή σχεδιάζουν οι ίδιοι να πουλήσουν το Χ ή το Ψ· κομματιάζουν τη “δουλειά” κατάλληλα ώστε να μπορεί να γίνει από επιμέρους άτομα· και ύστερα σερβίρουν τα κομμάτια, αθώα αθώα, σαν μέρος της “εκπαιδευτικής διαδικασίας”. Οι εκπαιδευόμενοι μπορεί να αγνοούν όλο αυτό το background της “εκπαίδευσής” τους· ή, ακόμα χειρότερα, να το υποψιάζονται και να κολακεύονται. Ενώ, όμως, πρόκειται για εργασία απ’ την μεριά τους, με την κλασσική έννοια της δουλειάς στον καπιταλισμό, τα πάντα πρέπει να την κουκουλώσουν. Το κύρος του καθηγητή· το φιλότιμο ή η σπασικλιά του φοιτητή· η “αμοιβή” ενός “καλού βαθμού” ή της μελλοντικής εύνοιας· κ.ο.κ.

Θα λέγαμε ότι αυτή η πραγματική και καθόλου ασήμαντη (σε έκταση και σε ένταση) παρουσία και εκμετάλλευση άμισθης εργασίας μέσα στο εκπαιδευτικό σύστημα, ειδικά απ’ την τρίτη βαθμίδα και μετά, προσθέτει μια γερή διάσταση φεουδαρχίας μέσα σ’ έναν κατά τα άλλα καπιταλιστικό θεσμό, όπως είναι τα πανεπιστήμια. Κι αυτή η υλική πλευρά της εκπαιδευτικής φεουδαρχίας, πλεγμένη καλά με οικονομικά συμφέροντα, επικοινωνεί τέλεια με όλες τις υπόλοιπες πλευρές, ιδεολογικές και σχεσιακές, της εκπαίδευσης.

Το παράδοξο – θεωρητικά μιλώντας – είναι το γιατί είναι πολύ περισσότεροι εκείνοι που, γενικά, αόριστα και φουλ ιδεολογικά, τρώνε κατά καιρούς τα νύχια τους για καυγά μέσα στα ιδρύματα, σε σχέση μ’ εκείνους που έχουν την παρατηρητικότητα και την ευθυκρισία να κτυπήσουν εμπόλεμα και κινηματικά σε αληθινούς στόχους. Ίσως να φταίει η παρακμή και η θολούρα της εποχής. Ή, ίσως να φταίει, η (ολέθρια) διάθεση “συνεργασίας” που αναπτύσσεται μερικές φορές ανάμεσα στον αφέντη και το δούλο… Τα έχει τέτοια χαρακτηριστικά η φεουδαρχία, ακόμα και στην καπιταλιστική της έκφανση.

Εν τέλει, πέρα απ’ αυτήν καθ’ εαυτή την οποιαδήποτε αξία παράγεται από άμισθους εργαζόμενους φοιτητές και φοιτήτριες όπως περιγράψαμε την κατάσταση, η εθελοντική συμμετοχή των εκπαιδευόμενων σ’ όλα αυτά τα κόλπα έχει και μεσομακροπρόθεσμες συνέπειες. Τους μαθαίνει να δουλεύουν τζάμπα, ακόμα κι όταν βγουν στην αγορά εργασίας, έναντι μελλοντικών απολαβών (ανέλιξης, καριέρας, γνωριμιών, κλπ). Τους μαθαίνει επίσης, όσους τελικά πετυχαίνουν και γίνονται αφεντικά, να αντιμετωπίζουν τους δικούς τους εργαζόμενους με τις ίδιες απαιτήσεις. Τσάμπα δουλειά “για το καλό σου”.

Ίσως, απ’ αυτήν την άποψη, η άμισθη εργασία των εκπαιδευόμενων μέσα στα πανεπιστήμια, να είναι πράγματι “εκπαιδευτική”! Διδάσκει την ηττοπάθεια έως εγωκεντρική δουλικότητα όταν γίνονται μισθωτοί, το “να κάνουν θυσίες” αν βλέπουν μπροστά τους προοπτικές ανόδου. Και διδάσκει την εργοδοτική σκληρότητα και βία, για όσους τα καταφέρουν να ανέβουν σε τέτοια θέση.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>