Όταν ο υπολογιστής κοντράρει την θεά τύχη…

Η πρώτη εικόνα που έρχεται στο μυαλό των περισσοτέρων, όταν τίθεται η γενική ερώτηση «σκέφτονται οι υπολογιστές;», είναι ένας εγκέφαλος μέσα στο κουτί του υπολογιστή (ίσως και με μανιβέλα για όσους έχουν πιο ζωηρή φαντασία). Αν, όμως, κάποιος ρωτούσε, κάπως προβοκατόρικα, «μπορεί ο υπολογιστής να διαλέξει έναν τυχαίο αριθμό και πώς;», θα μπορούσε να είναι η πρώτη εικόνα ένας κρουπιέρης που τραβάει χαρτιά από τράπουλα; Ή μήπως, ακόμα καλύτερα, κάποια ζάρια που ρίχνονται μέσα στο κουτί;

Η ερώτηση δεν είναι εύκολο να απαντηθεί. Πάντως, έχει ενδιαφέρον να καταλάβουμε πώς οι ειδικοί του συστήματος άρχισαν (και συνεχίζουν) να την απαντούν για λογαριασμό τους και τις ιδεολογικές προεκτάσεις που έχει η απάντηση αυτή. Μια σύντομη ιστορική ανάδρομη θα βοηθήσει.

Με το τέλος του Β’ ΠΠ, τα υπέρλαμπρα αστέρια της πολεμικής έρευνας και τεχνολογίας για λογαριασμό των ΗΠΑ, που έθεσαν τις βάσεις και έφτιαξαν τον πρώτο (ψηφιακό) υπολογιστή, όπως ο von Neumann, βρεθήκαν στην ανάγκη χρήσης τυχαίων αριθμών στα πρώτα προγράμματα τους. Η πρώτη λύση ήταν αυτή της χρήσης καταγεγραμμένων τυχαίων αριθμών από οποιαδήποτε πηγή, βασισμένη σε αυτό που κοινωνικά ήταν κατανοητό σαν «τυχαιότητα». Έτσι, κάποιος από τους φοιτητές-βοηθούς, όταν ο υπολογιστής ήθελε έναν τυχαίο αριθμό για να συνεχίσει την επεξεργασία του προγράμματος, έβαζε μια τρυπητή κάρτα (σαν να λέμε πληκτρολογούσε) με έναν αριθμό που θεωρούσε αυτός τυχαίο. Απλό, αλλά ανάμεσα σε αλλά είχε ένα βασικό πρόβλημα. Μέχρι να γίνει αυτή η διαδικασία της επιλογής του αριθμού και της εισαγωγής του, περνούσε πολύς χρήσιμος χρόνος, κάνοντας τον υπολογιστή να περιμένει. Η επομένη λύση, που ταίριαζε με την φύση και το είδος της μηχανής, ήταν να υπολογίζεται γρήγορα ένας «τυχαίος» αριθμός μέσα στο ίδιο το μηχάνημα, χωρίς κάποια ανθρωπινή παρέμβαση, με τους ψηφιακούς όρους που λειτούργει η ιδία η μηχανή.

Μια αρχική μαθηματική – υπολογιστική μέθοδος που προέκρινε ο von Neumann ήταν αυτή: παίρνεις έναν αριθμό, είτε αποθηκευμένο από πριν είτε που έχει προκύψει την ώρα που τρέχει το πρόγραμμα, και τον τετραγωνίζεις. Από το αποτέλεσμα που προκύπτει από αυτή την πράξη επιλέγεις τόσα ψηφία, όσα είχε ο πρώτος αριθμός από την μέση του αριθμού που υπολογίστηκε. Π.χ. ο αριθμός 6349 έχει τετράγωνο το 40309801 και άρα ο «τυχαίος» αριθμός που επιστρέφεται είναι το 3098. Έπειτα, αν ζητηθεί και άλλος, παίρνουμε τον αριθμό που επιστρέψαμε και επαναλαμβάνουμε την διαδικασία όπως και πριν. Όλη αυτή η υπολογιστική διαδικασία στόχο έχει να παράγει αριθμούς που φαίνονται τυχαίοι. Έτσι, ονομάζονται ψευδοτυχαίοι και ο αλγόριθμος που τους παράγει γεννήτρια ψευδοτυχαίων αριθμών. Ούτε ζάρια, λοιπόν, ούτε κρουπιέρης μέσα στο «μαγικό κουτί». Απλοί μαθηματικοί υπολογισμοί με φοβερή ταχύτητα. Η μαθηματική/στατιστική μελέτη αυτού του απλού αλγορίθμου του von Neumann έδειξε, σχετικά γρήγορα, ότι η ακολουθία των αριθμών που παράγονται επαναλαμβάνονται με ένα μοτίβο από αρκετά νωρίς, και ότι, αν βρεθεί ένα μηδέν στον «τυχαίο» αριθμό που θα χρησιμοποιηθεί για να παραχθεί ο επόμενος, τότε αρχίζει και παράγει μόνο μηδενικά. Αυτό όμως είναι σοβαρό πρόβλημα και τον λόγο έχουν πια οι ειδικοί.

Ας κρατήσουμε αυτό, όμως, από πολιτική σκοπιά. Ότι, δηλαδή, διάφοροι προτεινόμενοι αλγόριθμοι που σήμερα μπορεί να κάνουν, πρέπει να πεταχτούν στα σκουπίδια αύριο, και κάποιος να κλείσει και το καπάκι φυσικά γρήγορα-γρήγορα, έτσι ώστε οι καινούργιοι να υποσχεθούν «περισσότερη και καλύτερη τυχαιότητα».

Αν τώρα αυτό που περιγράφουμε σας φαίνεται μάλλον περιθωριακό, και ίσως ένα ζήτημα που αγγίζει τους ειδικούς του συστήματος και όχι τις ταπεινές ζωές μας, ίσως να το ξανασκεφτόσασταν. Αυτοί οι «ψευδο»-τυχαίοι αλγόριθμοι είναι κοινή μήτρα για πλήθος εφαρμογών του ψηφιακού κόσμου για την ικανή παράγωγη «τύχης». Φυσικά έχουν διαπρέψει στα παιχνίδια, όμως είναι απαραίτητα και στα λογισμικά χρηματικών συναλλαγών, είναι ο πυρήνας στις κληρώσεις τυχερών (κρατικών) παιχνιδιών, συστατικό στοιχείο στην κρυπτογράφηση δεδομένων, κι όλοι το έχουν χρησιμοποιήσει στην τυχαία επιλογή τραγουδιών από το winamp κ.α.

Εδώ έχουμε, λοιπόν, έναν αλγόριθμο/μεθοδολογία που αξιώνει για τον εαυτό του να τον αποκαλούν αξιόπιστα «γεννήτρια παραγωγής ψευδοτυχαίων αριθμών». Αυτό το πρόγραμμα έχει κατασκευαστεί καλούμενο να αναπαραστήσει πειστικά αυτό που έχει ιστορικά προσδιοριστεί ως σήμερα τύχη, με αποδεκτούς κοινωνικά τρόπους ελέγχου. Καθώς καθιερώνεται το «πληροφοριακό οικοσύστημα» σαν ένα καθολικό πρότυπο ζωής, κάθε σχέση και έννοια μετασχηματίζεται, όχι απλά με την πρόσθεση κάποιων ψηφιακών χαρακτηριστικών του, αλλά κυρίως με την ριζική ανακατασκευή/επαναπροσδιορισμό των κοινωνικών σχέσεων στο σύνολο τους.

Έτσι, έπρεπε να μπορεί η «τυχαιότητα» που παράγει η μηχανή να είναι μετρήσιμη υπολογιστικά για να ελέγχεται αν ισχύει η μη-προβλεψιμότητά της, πάλι όμως με υπολογιστικό τρόπο, και που, φυσικά, η (κάθε φορά) χρεωκοπία της δεν θα σημαίνει καθόλου την απεμπόληση των υπέρ-υπολογιστικών φαντασιώσεων της πειστικής αναπαράστασης της. Η πόρτα προς την γενική πορεία του βιο-πληροφοριακού παραδείγματος καθόλου δεν πρόκειται να σταματήσει να ανοίγει, παρά ίσως μόνο τα τριξίματα που και που να είναι πιο δυνατά. Όχι τυχαία, οι υπολογισμοί μέσω της μηχανής έχουν την κεντρικότητα τους σε αυτή την αναδιάρθρωση. Η ακρίβεια των υπολογισμών, η ‘ορθότητα’ τους, η ταχύτητα εκτέλεσης τους και η συνθετότητα τους μέσω του λογισμικού και των ψηφιακών κυκλωμάτων του Η/Υ είναι οι νέοι φετιχισμοί. Θεωρείται, πλέον, «αυτο-νόητο» ότι τα κυκλώματα και οι οδηγίες διέλευσης των ηλεκτρονίων μπορούν να ενσωματώσουν στη μηχανή, με την υπολογιστική ακρίβεια και πολυπλοκότητα που αυτή προσφέρει απλόχερα, την παραγωγή «τύχης» με το τσουβάλι.

Κάτι τέτοιο, όμως, είναι σημαντικό να πούμε, δεν μπορεί να ελεγχθεί κοινωνικά με κάποιους από τους ήδη διαμορφωμένους απτούς τρόπους. Να ελεγχθεί, με την έννοια του να νοηθεί ο τρόπος του μη-προβλέψιμου, μιας και τυχαίο είναι σε αυτή την περίπτωση το να μην μπορεί να επαληθευτεί. Μοιραία, λοιπόν, εδώ, πατάει πάνω στον τεχνολογικό φετιχισμό των δυτικών κοινωνιών όπου ο υπολογιστής είναι ένα μαγικό κουτί με εξωτικές ιδιότητες/ικανότητες. Ε, μια από αυτές είναι ότι μπορεί να παίξει και τον ρόλο της θεάς τύχης. Η ιδεολογία εδώ κατασκευάζει την πειστική αναπαράσταση που δεν αμφισβητείται, τροφοδοτώντας και τροφοδοτούμενη από την γενική κοινωνική διαμόρφωση αυτού του τεχνολογικού φετιχισμού.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>