Ψηφιακά φίλτρα και αναλογικές αναμνήσεις

Ποιά είναι η σχέση ανάμεσα στην ψηφιακή και την αναλογική φωτογραφία; Με μια πρώτη σκέψη θα έλεγε κανείς ότι αντί για τον παραδοσιακό κόκκο υπάρχουν πλέον τα pixel. Δεν είναι φυσικά (μόνο) τα pixel αλλά μια ολόκληρη συνθήκη που τις κάνει να είναι διαφορετικές. Και που έχει να κάνει με τις νέες τεχνολογίες που εφαρμόζονται στην ψηφιακή φωτογραφία αλλά και με τα διάφορα παρεπόμενα αναφορικά με το internet και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (μ.κ.δ.). Η ψηφιακή φωτογραφία είναι στην πραγματικότητα μια τελείως διαφορετική διαδικασία απο την αναλογική. Έχει άλλα χαρακτηριστικά, οδηγεί σε άλλα αποτελέσματα και προκύπτει από/αναφέρεται σε τελείως διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες.

Ένα βασικό χαρακτηριστικό της αναλογικής φωτογραφίας είναι η “στιγμή” της φωτογράφισης και πιο συγκεκριμένα εκείνο το κομμάτι χρόνου όπου το φιλμ γράφει πάνω του το φως. Αυτό που τραβούσες εκείνη τη στιγμή ήταν κι αυτό που είχες σαν αποτέλεσμα στο φιλμ και στο χαρτί (εκτός απροόπτου βέβαια). Προφανως αν τύπωνε κάποιος μόνος του στον θάλαμο είχε παραπάνω δυνατότητες στο πώς να εμφανίσει μια φωτογραφία, μπορούσε να την τυπώσει με σαράντα διαφορετικούς τρόπους, αλλά αυτό δεν ξέφευγε πολύ απο την μήτρα-φιλμ και επίσης, ήταν αρκετά πιο δύσκολο για να το κάνει ο καθένας. Ακόμα πιο δύσκολες ήταν επεξεργασίες τύπου μοντάζ ή επιχρωματισμός, όπου εκεί αυτός που έφτιαχνε τη φωτογραφία έπρεπε να λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό σαν ζωγράφος. Το βασικό λοιπόν στο αναλογικό παράδειγμα ήταν στιγμή της φωτογραφίας, η οποία έπρεπε να είναι ακριβής, εύστοχη και “χαρακτηριστική”. Στην ψηφιακή φωτογραφία, η δυνατότητα της επεξεργασίας έχει αυξηθεί τόσο, λόγω της ευκολίας που προσφέρουν οι υπολογιστές, όπου ο καθένας μπορεί να «πειράξει» τις φωτογραφίες του, σε μεγάλο βαθμό, όπως θέλει. Αυτό που στο παρελθόν για να το κάνει κανείς μπορεί να χρειαζόταν χρόνια εμπειρίας και εκπαίδευσης τώρα μπορεί να μάθει να το κάνει εύκολα και μάλιστα έχοντας πολλές φορές καλύτερο αποτέλεσμα. Αυτό, σε μεγάλο βαθμό, έχει στην ουσία μεταθέσει το κέντρο βάρους της φωτογραφίας από τη στιγμή της λήψης της, στη μετά-επεξεργασία. Δηλαδή στο γνωστό «κάτσε να την τραβήξω μία στα γρήγορα και τη φτιάχνω μετά στο photoshop», γεγονός που έχει επηρεάσει ακόμα και τον τρόπο που γίνονται οι επαγγελματικές φωτογραφίσεις.

Βέβαια, για να μιλήσουμε για την ψηφιακή φωτογραφία σήμερα, δεν μπορούμε να μη λάβουμε υπόψιν το internet και τα μ.κ.δ. στα οποία (και για τα οποία) οι ψηφιακές φωτογραφίες αποτελούν βασικό χαρακτηριστικό, αλλά επίσης και τα κινητά τηλέφωνα με κάμερα, τα οποία αποτελούν σε μεγάλο βαθμό πλέον, το κύριο εργαλείο παραγωγής και διακίνησης της ψηφιακής φωτογραφίας.
Στο αναλογικό παράδειγμα οι φωτογραφίες αν υπάρχουν, υπάρχουν για να είναι τυπωμένες (κι έτσι είναι και με ένα τρόπο προσωπικές). Οι αναλογικές φωτογραφίες κρατούσαν στιγμές ανάμεσα σε γεγονότα που μπορεί να είχαν ζήσει κάποιοι. Και πήγαιναν μαζί με τις αναμνήσεις, τις σκέψεις και τα συναισθήματα που αυτοί είχαν βιώσει. Τις αναμνήσεις που είχε ο καθένας και η καθεμία στο κεφάλι, στο σώμα και στην καρδιά του. Αυτά ήταν τα βασικά (και τα σημαντικά). Οι φωτογραφίες ήταν απλά ένα κομμάτι, χωρίς το οποίο όμως κανείς δε σκεφτόταν ότι δεν είχε ζήσει τίποτα.
Με την εξάπλωση της ψηφιακής φωτογραφίας δεν ισχύει πλέον αυτό. Αυτή η σχέση, που περιγράφουμε πιο πάνω, η οποία υπήρχε μεταξύ φωτογραφίας και βιωμένης πραγματικότητας έχει παραλλαχθεί εντελώς. Δεν είναι μόνο, ότι τραβάς μια φωτογραφία χωρίς να έχεις σκοπό να την τυπώσεις. Δεν την τραβάς καν για να θυμάσαι ή για να αποτυπώσεις μια σημαντική στιγμή. Αλλά βγάζεις το κινητό και φωτογραφίζεις τα πάντα γιατί αν δεν έχεις φωτογραφίες, τις οποίες θα βάλεις μετά στο facebook ή στο instagram ή όπου αλλού, είναι σαν να μην έχεις ζήσει τίποτα από όλα όσα έκανες. Υπάρχει μια χαρακτηριστική έκφραση στ’ αγγλικά, το “been there, done that” που πολλοί αμερικανοί τουρίστες φοράνε σαν στάμπα στα μπλουζάκια τους, η οποία, αν και η ακριβής σημασία είναι διαφορετική, εντούτοις περιγράφει πολύ συνοπτικά και εύστοχα αυτή τη λογική της αποτύπωσης του οποιουδήποτε γεγονότος και στιγμής. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, οι φωτογραφίες καταλήγουν από τη μία να αποτελούν ένα είδος “αποδεικτικού στοιχείου” των εμπειριών που έχει ζήσει ο καθένας και ταυτόχρονα παύουν να είναι προσωπικές, αφού οι δυνατότητες αναπαραγωγής τους είναι τεράστιες. Θα μπορούσαμε να πούμε σχεδόν απεριόριστες, όπως άλλωστε συμβαίνει με ό,τι ανεβαίνει στο internet. Ακόμα και όταν δεν τις ανεβάζει κανείς στο internetκαι στα μ.κ.δ., τις κρατάει κατά εκατοντάδες στα αρχεία του υπολογιστή, ο οποίος στην εποχή της ψηφιοποίησης και της ψηφιοποιημένης μνήμης θυμάται για εμάς, χωρίς εμάς και άρα όποτε χρειάζεται να θυμηθούμε κάτι, μπορούμε απλά να ανατρέξουμε στα αρχεία του. (1. Για αφισα απο site)

Τα μ.κ.δ. βέβαια είναι μια λίγο πιο προχωρημένη εκδοχή του ότι ο υπολογιστής θυμάται για εμάς, όχι μόνο επειδή αδυνατεί κάποιος να θεωρήσει ότι έχει ζήσει κάτι αν δεν το έχει ανεβάσει στο facebook, στο instagram ή όπου αλλού. Αλλά κι επειδή ο κάθε χρήστης των μ.κ.δ. χρησιμοποιεί τα διάφορα φωτογραφικά φίλτρα για να πετύχει πιο vintage ή πιο κουλτουριάρικα ή πιο «ότι θέλει ο καθένας» αποτελέσματα, για να φτιάξει την εικόνα του. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της πρακτικής είναι οι φωτογραφίες που μοιάζουν παλιές ή που αντιγράφουν το στυλ μιας διαφημιστικής καμπάνιας προϊόντων ένδυσης. Υπάρχουν εφαρμογές που σου δίνουν ό,τι προφίλ θες, ό,τι ταυτότητα θέλεις να «ανεβάσεις». Κι έτσι, οι φωτογραφίες έχουν φτάσει να είναι το βασικό εργαλείο για τη διαμόρφωση του θεαματικού προφίλ και της ταυτότητας των χρηστών των μ.κ.δ. 1

Το να φωτογραφίζει κανείς με μια ψηφιακή μηχανή -πόσο μάλλον μ’ ένα κινητό- σημαίνει ότι δεν έχει να σκέφτεται διαφράγματα, ταχύτητες κι εστίαση και έχει απλά να βρεί τι θέλει να τραβήξει κοιτάζοντας την οθόνη που έχει μπροστά του. Είναι πολύ χαρακτηριστική η διαφήμιση για μια ψηφιακή μηχανή πριν λίγα χρόνια, που είχε σαν βασικό της μότο το “don’t_think_shoοt!”, το οποίο μπορούμε να πούμε ότι περιγράφει με ακρίβεια το πώς τραβάει κανείς σήμερα φωτογραφίες. Μπορεί βέβαια κάποιος να δουλεύει μια ψηφιακή μηχανή στο manual, όμως αυτό πιο πολύ μοιάζει με το να χρησιμοποιεί μια αναλογική μηχανή, και σίγουρα δεν αποτελεί το χαρακτηριστικό τρόπο με τον οποίο τραβάει ο κόσμος φωτογραφίες σήμερα, στην εποχή του αυτοματισμού.
Επιπλέον, το να τραβάει κανείς σήμερα φωτογραφίες δεν έχει κανένα κόστος. Κι όταν λέμε κόστος δεν εννοούμε μόνο το οικονομικό, το ότι δηλαδή είναι φτηνότερο απ’ ότι παλιότερα, αλλά μιλάμε για την ευκολία με την οποία γίνονται οι λήψεις, η οποία έχει περάσει τη φωτογραφία, σαν ολόκληρο τομέα, σ’ ένα άλλο επίπεδο. Σ’ ένα επίπεδο που αν το δούμε μαζί με τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά που έχουμε περιγράψει θυμίζει αρκετά αυτό της κατανάλωσης διαφημιστικών προιόντων ή προιόντων supermarket.

Η ψηφιακή φωτογραφία, μπορούμε να πούμε οτι κατάφερε κάτι το οποίο με την αναλογική δεν ήταν δυνατό να γίνει. Κατέστησε δυνατό το να μπορεί ο καθένας να φωτογραφίζει οποτεδήποτε και οπουδήποτε, έχοντας πολλές δυνατότητες κι επιλογές, αλλά και να επεξεργάζεται τις φωτογραφίες του σε μεγάλο βαθμό από μόνος του μέσα από διάφορες εύχρηστες εφαρμογές. Κατάφερε να κάνει τη φωτογραφία να μην είναι μόνο για λίγους όπως ήταν παλιότερα, αλλά και να μην εξαρτάται από ένα μέσο, να μπορεί να προσαρμόζεται σε Η/Υ, κινητά, κάμερες και πολλές διαφορετικές φορητές και μη συσκευές. Την «άνοιξε» κοινωνικά ετσι ώστε ο καθένας να μπορεί πλέον να το κάνει χωρίς τους περιορισμούς της αναλογικής. Και όλο αυτό πήγε πακέτο αλλά και ενίσχυσε τη γενικότερη, κοινωνική σε μεγάλο βαθμό, συνθήκη που περιγράφουμε, η οποία κάνει την ψηφιακή φωτογραφία να είναι μια πολύ συγκεκριμένη διαδικασία, με ορατά αποτελέσματα στις κοινωνικές σχέσεις αλλά και στον τρόπο που αναπαράγουμε/αποτυπώνουμε/αντιλαμβανόμαστε τα προσωπικά και μη βιώματα.

Σημειώσεις:

  1. Ένα πολύ ενδιαφέρον παράδειγμα είναι οι φωτογραφικές μηχανές Lomo, οι οποίες αν και χρησιμοποιούν την τεχνολογία του φιλμ, είναι αναλογικές δηλαδή, οι φωτογραφίες που τραβάνε οι χρήστες τους χρησιμοποιούνται κατά κόρον για να ανέβουν στα αντίστοιχα μ.κ.δ. Αρκετές από τις εφαρμογές που περιγράψαμε πιο πάνω έχουν φτιαχτεί για να μιμούνται το αποτέλεσμα των φωτογραφιών τέτοιου είδους μηχανών, οι οποίες λόγω της κατασκευής τους, των αντίστοιχων φιλμ, αλλά και του τρόπου με τον οποίο γίνονται οι λήψεις, έχουν συγκεκριμένα αποτελέσματα όσον αφορά τα χρώματα και την ατμόσφαιρα των φωτογραφιών. Μάλιστα στην ίδια σειρά φωτογραφικών μηχανών, πωλείται πλέον το Lomography Smartphone Film Scanner, γιατί αν δεν σκανάρεις τις φωτογραφίες για να τις ανεβάσεις στο δίκτυο, γιατί τις έβγαλες, για να τις κοιτάς μόνος σου;

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *