Εισήγηση: Ο θαυμαστός κόσμος των νέων υλικών

Η εφεύρεση του μικροσκοπίου το 1590 και η μετέπειτα χρήση του στην βιολογία, άλλαξε όχι μόνο την επιστήμη αλλά και την γενικότερη ιδέα για την προέλευση των έμβιων όντων, για τη ζωή, την ασθένεια και τον θάνατο. Για πρώτη φορά μπόρεσαν να γίνουν ορατά τα βακτήρια, οι μονοκύτταροι οργανισμοί, η δομή των φυτών σε κλίμακα κυττάρου και η σύσταση του αίματος. Η κυτταρική θεωρία 1 για την αναπαραγωγή των ζωντανών οργανισμών δημιουργήθηκε και εξελίχθηκε πάνω στη δυνατότητα των επιστημόνων να “βλέπουν” σε όλο και μικρότερη κλίμακα.

Η κατάτμηση αποτελούσε και αποτελεί ένα από τα θεμέλια της θεωρίας της επιστήμης. Η διαρκής κίνηση προς το μικρότερο, προς το αναλυτικότερο, μαρτυρά μια προσπάθεια για ανακάλυψη της αλήθειας που κρύβεται κατά κάποιο τρόπο “μέσα” στα πράγματα και αντικατοπτρίζεται στη μακροκλίμακα. Την κριτική μας πάνω σε αυτή τη μέθοδο την έχουμε εκφράσει σε διάφορα κείμενα σχετικά με την επιστήμη, τη μεταφυσική και τη θρησκεία, αλλά δεν είναι του παρόντος. Αυτό που πρέπει να ξανά-σημειώσουμε εδώ είναι ότι στον καπιταλιστικό κόσμο, η έρευνα και οι ανακαλύψεις που τη συνοδεύουν δεν γίνονται ούτε για τη χαρά της επιστήμης, ούτε για φιλοσοφικούς προβληματισμούς γύρω από τη ζωή, αλλά έχουν σχεδόν πάντα στον ορίζοντα την παρεμβατικότητα, τη βούληση για έλεγχο και εκμετάλλευση.

Η επιστήμη των υλικών, που μας ενδιαφέρει εδώ, είναι ο τομέας κατεξοχήν συνδεδεμένος και καθοριζόμενος από αυτήν την αποτελεσματικότητα. Είναι ο τομέας που απαντάει στα ερωτήματα των άλλων επιστημονικών πεδίων με έρευνα και εφαρμογή, που δίνει στοιχεία για το αν μία θεωρία έχει πρακτικό έρεισμα και πού αυτή μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Διαβάζοντας για τα σύγχρονα υλικά αντιληφθήκαμε ότι τις τελευταίες δεκαετίες, της αλλαγής παραδείγματος όπως λέμε, συντελείται μια μεγάλη αλλαγή και στον τομέα αυτόν, η οποία έχει στενή σχέση με την κατάτμηση που περιγράψαμε παραπάνω. Για να το πούμε απλά και κατανοητά, η δυνατότητα παρέμβασης σε ακόμα μικρότερο επίπεδο από αυτό της μικροκλίμακας, στη λεγόμενη νανοκλίμακα, έχει ανοίξει ένα τεράστιο πεδίο δυνατοτήτων για την παραγωγή νέων υλικών, με ιδιότητες εν μέρει γνωστές ή/και εντελώς καινούργιες.

Εδώ θα εστιάσουμε σε αυτήν την εισήγηση. Θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε αυτά τα νέα υλικά, και τις αλλαγές που φέρνουν με τη γενικευμένη εφαρμογή τους. Αυτό δε σημαίνει ότι θα καλύψουμε όλο το εύρος αυτού του τεράστιου επιστημονικού πεδίου. Αυτό που θέλουμε να κάνουμε είναι να δώσουμε μια ιδέα για την ποιοτική μετατόπιση που φέρνει αυτό το νέο παράδειγμα και να δείξουμε εν τέλει το πόσο λίγα ξέρουμε για τα υλικά αυτά που χρησιμοποιούμε ήδη και θα χρησιμοποιούμε ακόμα περισσότερο στο μέλλον.

Νανοκλίμακα χωρίς νάνους και πρίγκιπες.

 

Για να απομυθοποιήσουμε τους περίεργους επιστημονικούς όρους, ας καταλάβουμε πρώτα τα μεγέθη για τα οποία μιλάμε. Στο παρακάτω σχήμα φαίνεται ξεκάθαρα η διαφορά ανάμεσα στη μακρο-κλίμακα, τη μικρο-κλίμακα και τη νανο-κλίμακα. Με το οπτικό μικροσκόπιο, το οποίο αναφέραμε, μπορούσε κανείς να παρατηρήσει μεγέθη μέχρι 200 νανόμετρα (nm), ενώ με την εξέλιξη του ηλεκτρονικού μικροσκοπίου, μετά το 1926, μπορούμε να εστιάσουμε μέχρι μεγέθη μικρότερα του 1 nm. Αυτά είναι και τα μεγέθη στα οποία μπορεί να επέμβει η σύγχρονη επιστήμη των υλικών, να διασπάσει, να ενώσει και να παραλλάξει τα υπάρχοντα υλικά, φτιάχνοντας τα νανοϋλικά.

scales

Τι είναι τα νανοϋλικά; Ας δώσουμε έναν επίσημο ορισμό ως είθισται. Το νανοϋλικό λοιπόν ορίζεται ως «το φυσικό, περιστασιακό ή μεταποιημένο υλικό που περιέχει σωματίδια, σε μη δεσμευμένη μορφή ή ως σύμπτυγμα ή ως συσσωμάτωμα και του οποίου το 50% των σωματιδίων στην αριθμητική κατανομή μεγέθους έχει μία ή περισσότερες εξωτερικές διαστάσεις σε κλίμακα μεγέθους 1-100 nm.» Για να το καταλάβουμε καλύτερα, νανοϋλικό μπορεί να είναι μία τελεία μεγέθους από 1-100 nm ή μια επιφάνεια ενός ολόκληρου μέτρου αν το πάχος της είναι από 1-100 nm, ή ένας σωλήνας διαμέτρου 1-100 nm.

Τα νανοϋλικά κατασκευάζονται αλλά συναντώνται και στη φύση, σε οργανική και ανόργανη μορφή, σε ζώα, φυτά και σχηματισμούς ορυκτών. Για να καταλάβουμε τι μπορεί να αποτελεί φυσικό νανοϋλικό, θα χρησιμοποιήσουμε ένα κλασικό παράδειγμα, αυτό του νούφαρου. Το νούφαρο, έχει την ιδιαιτερότητα να διώχνει το νερό και ταυτόχρονα να το χρησιμοποιεί για να απομακρύνει τη σκόνη από τα φύλλα του. Αυτό συμβαίνει λόγω μιας συγκεκριμένης διάταξης των κυττάρων του σε συνδυασμό με ορισμένους νανο-κρυστάλλους κεριού στην επιφάνειά τους, οι οποίοι δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες ώστε το νερό να απομακρύνεται και, με τον τρόπο που γίνεται αυτή η κίνηση, να εγκλωβίζει μέσα του τα ανεπιθύμητα σωματίδια. Αυτή η διαδικασία δεν είναι ορατή σε καμία περίπτωση με γυμνό μάτι, αλλά χρειάζεται η μεγέθυνση ενός προηγμένου ηλεκτρονικού μικροσκοπίου. Ξεκινώντας από μια τόσο συγκεκριμένη παρατήρηση του φυσικού κόσμου, οι επιστήμονες πειραματίζονται με μια ολόκληρη σειρά υδρόφοβων και αυτοκαθαριζόμενων -τεχνητών- υλικών, τα οποία μπορεί να χρησιμοποιηθούν σε ένα μεγάλο εύρος εφαρμογών, από την προστασία εκτεθειμένων κεραιών κινητής τηλεφωνίας μέχρι τις βαφές των τοίχων στα σπίτια μας.

Ανεξάρτητα από τέτοιες δομές που υπήρχαν ανέκαθεν στη φύση, ορισμένα νανοϋλικά κατασκευάζονταν από τον άνθρωπο πολύ πριν μπορέσουμε να δούμε τα νανομεγέθη. Αυτό γινόταν με τη χρήση πολύπλοκων τεχνικών που είχαν ανακαλυφθεί μέσα από την εμπειρία και τα αλλεπάλληλα πειράματα. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα μελανόμορφα αγγεία (7οσ-4ος αι π.χ.), οι κόκκινες πορσελάνες της Κίνας (10ος – 11ος αι μ.χ.) και τα ιριδίζοντα ιταλικά κεραμικά της Ούμπρια, κοντά στην Αναγέννηση, των οποίων οι βαφές σχημάτιζαν ιδιαίτερα συσσωματώματα υλικών στη νανοκλίμακα, μέσα από πολύ συγκεκριμένες θερμικές επεξεργασίες. Το δαμασκηνό ατσάλι, το οποίο φημιζόταν για την ελαστικότητα παράλληλα με την εξαιρετική αντοχή του, ήταν επίσης αποτέλεσμα μιας πολύ συγκεκριμένης τεχνικής κατεργασίας του μετάλλου, η οποία δημιουργούσε νανοσωλήνες άνθρακα στο εσωτερικό του υλικού. Οι έμπειροι τεχνίτες της κάθε εποχής δεν μπορούσαν να εξηγήσουν γιατί τα αντικείμενα αποκτούσαν αυτές τις ιδιότητες, ήξεραν όμως καλά πώς να τα κατασκευάσουν, έχοντας κληρονομήσει τη συσσωρευμένη τεχνική γνώση από τους προκατόχους της.

Τι είναι αυτό που κάνει τα νανοϋλικά τόσο ιδιαίτερα;

Η κατάδυση στα βάθη της νανοκλίμακας, εκτός από την αίσθηση εγγύτητας με τη μία και μοναδική αλήθεια, με τον μυστήριο πυρήνα των πραγμάτων, έχει και κάποιες πιο υλικές ιδιαιτερότητες. Τα διάφορα σωματίδια, όταν τέμνονται σε τόσο μικρές διαστάσεις εμφανίζουν παράξενες συμπεριφορές. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι ότι ορισμένα αρχίζουν να φωσφορίζουν. Ο φθορισμός είναι ένα φαινόμενο καθόλου μεταφυσικό, που δημιουργείται λόγω της μικρής διαμέτρου των νανο-σωματιδίων και διαφόρων τεχνικών λεπτομερειών με τις οποίες δε θα σας μπερδέψουμε. Το ίδιο υλικό που φωσφορίζει στη νανοκλίμακα, “σβήνει” αν το κόψουμε μεγαλύτερα κομμάτια, αν περάσουμε στην μικροκλίμακα. Γενικά μιλώντας, στη νανοκλίμακα συχνά τα υλικά υπακούν στους νόμους της κβαντομηχανικής και αυτό τους δίνει ιδιότητες πολύ ενδιαφέρουσες και απρόσμενες. Τα ίδια υλικά λοιπόν συμπεριφέρονται αλλιώς ανάλογα με τη διάσταση στην οποία γίνεται η επεξεργασία τους και αυτό είναι που κάνει τις νανοτεχνολογίες ένα τόσο ενδιαφέρον πεδίο πειραματισμού.

Πού χρησιμοποιούνται τα νανοϋλικά;

Η νανοεπιστήμη, ο τομέας της επιστήμης των υλικών που ασχολείται με τη μελέτη και κατασκευή των νανοϋλικών, είναι ένας κλάδος ραγδαία εξελισσόμενος και οριζόντιος, δηλαδή ένας κλάδος που εισχωρεί σε όλα τα πεδία της σύγχρονης επιστήμης και της τεχνολογίας. Η νανοτεχνολογία έχει εφαρμογές στη βιομηχανία, στην ιατρική, στα καλλυντικά, στην παραγωγή ενέργειας, στην ψηφιακή τεχνολογία, στην τεχνολογία τροφίμων και σε πολλούς ακόμα τομείς.

Για να τα καταλάβουμε κάπως καλύτερα, τα χωρίσαμε σε 3 κατηγορίες, πολύ γενικά.

Α. Τα “ηλεκτρομαγνητικά”

Είναι τα υλικά που χρησιμοποιούνται στη νανοηλεκτρονική, τη συνέχεια της επιστήμης της μικροηλεκτρονικής. Αυτά τα νανοϋλικά χρησιμοποιούν μαγνητικά και ηλεκτρικά πεδία, ή φορτίζονται απευθείας με ηλεκτρική ενέργεια για να εκτελέσουν διάφορες λειτουργίες. Οι εφαρμογές τους συγκεντρώνονται γύρω από την ψηφιακή τεχνολογία, (τσιπάκια, κινητά τηλέφωνα, οθόνες νέας γενιάς, κβαντικοί Η/Υ), την τεχνολογία που σχετίζεται με τον φωτισμό, αλλά επεκτείνεται και σε πολλούς άλλους τομείς, όπως αυτός της υφαντουργίας ή της αρχιτεκτονικής. Ρούχα που παράγουν φως, χρώμα, ενέργεια, ανάλογα με τον καιρό ή την κίνηση, κτίρια που αλλάζουν όψη, μικροσκοπικά τσιπάκια, μαγνήτες, κάμερες, αισθητήρες που ενεργοποιούν χιλιάδες διαφορετικούς αυτοματισμούς, είναι μερικά από τα μαγικά επιτεύγματα που έρχονται διευκολύνουν την καθημερινή μας ζωή ή απλά να μας διασκεδάσουν.

Β. Τα “βιο-μεταβαλλόμενα”

Ονομάσαμε τα νανουλικά που χρησιμοποιούνται στην νανο-βιοτεχνολογία (βιοϋλικά) και τα υλικά που μεταβάλλονται, είτε μέσω χημικών διαδικασιών, είτε λόγω του ότι είναι «ζωντανά». Πολλά από αυτά έχουν σαν πρώτη ύλη ζωντανούς οργανισμούς ή σωματίδια, τα οποία αναπτύσσονται και επιτελούν μια λειτουργία χωρίς την τροφοδότηση ηλεκτρικής ή μαγνητικής ενέργειας. Αυτά μπορεί να είναι πρωτεϊνες και λιπίδια τα οποία δεν αποτελούν σταθερές ενώσεις αλλά μεταφέρουν νανοσωματίδια ή ενώνονται με άλλα και φτιάχνουν νέα υλικά. Μπορεί να είναι μύκητες που παράγουν φως όταν έρχονται σε επαφή με συγκεκριμένα βακτήρια ή με τον αέρα, μπορεί να είναι ουσίες που αλλάζουν τη γεύση ενός φαγητού (διαδραστικά τρόφιμα), ή σωματίδια που μεταφέρουν συστατικά μέσα στο ανθρώπινο αίμα. Βασικό χαρακτηριστικό τους είναι ότι αλληλεπιδρούν με τους ζωντανούς οργανισμούς και συνήθως δεν αποτελούν στατικά υλικά αλλά ζωντανές/χημικές διαδικασίες. Επίσης, στην υποκατηγορία των βιοϋλικών κυρίως, μπορεί να ανήκουν και σταθερά υλικά, όπως διάφορα πολυμερή και μεταλλικά κράματα, τα οποία θεωρούνται φιλικά ως προς τους ζωντανούς ιστούς και ενσωματώνονται χωρίς να γίνονται τοξικά. Χρησιμοποιούνται κατά κύριο λόγο στη βιολογία, στην ιατρική, τη φαρμακευτική αλλά και στη βιομηχανία τροφίμων.

Γ. Τα “δομικά”

Ονομάσαμε έτσι τη μεγαλύτερη κατηγορία νανοϋλικών, τις σταθερές ενώσεις, που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή αντικειμένων όλων των ειδών. Μέταλλα που λιώνουν και ξανασυντίθενται, που δεν σκουριάζουν, γυαλιά που λυγίζουν και δεν σπάνε, πλαστικά που ξαναπλάθονται, υδρόφοβες βαφές και βαφές που απορροφούν το ηλιακό φως, βαμβάκι που δεν βρέχεται και χιλιάδες συνδυασμοί υλικών που επαναδομούνται στη νανοκλίμακα ή παντρεύονται με άλλα για να βελτιώσουν τις ιδιότητές τους. Τα νέα υλικά-μιγάδες δεν είναι απλά μια βελτιωμένη έκδοση των γνωστών τους ιδιοτήτων, αλλά είναι υλικά που συνδυάζουν απροσδόκητα χαρακτηριστικά που μέχρι τώρα φαίνονταν αντιθετικά. Πολλά από αυτά τα υλικά μελετώνται και για χρήση στις μεθόδους παραγωγής ενέργειας, σε μεγάλη κλίμακα, σαν βελτιωτικά απόδοσης ή σαν εντελώς νέοι τρόποι παραγωγής ενέργειας, κάτι που μπορεί να φέρει πολύ μεγάλες αλλαγές σε όλα τα επίπεδα της παραγωγής στο μέλλον.

Όπως συμβαίνει με τις σύγχρονες εφαρμογές που απαιτούν μεγάλη συγκέντρωση γνώσης και κεφαλαίου και είναι αποτελέσματα διεπιστημονικής έρευνας, τα όρια ανάμεσα στις διαφορετικές κατηγοριοποιήσεις τους είναι αρκετά θολά. Ένα βιο-μεταβαλλόμενο υλικό μπορεί να έχει στοιχεία σταθερά, στοιχεία που τροφοδοτούνται με ενέργεια και χημικά στοιχεία που πυροδοτούν συγκεκριμένες αντιδράσεις. Μία νανοσυσκευή παρακολούθησης των ουσιών μέσα στο αίμα, μπορεί να είναι τηλεκατευθυνόμενη, δηλαδή να ανήκει στην κατηγορία των ηλεκρομαγνητικών, και να είναι φτιαγμένη από ένα πολυμερές φιλικό στο σώμα, το οποίο μάλιστα να βιοδιασπάται μόλις ολοκληρώσει την αποστολή του. Το αυτό-ιάσιμο σκυρόδεμα, το οποίο κλείνει μόνο του τις ρωγμές χάριν στην ανάπτυξη ορισμένων βακτηρίων και τον εμπλουτισμό του με νανοσωματίδια σιλικόνης, είναι ένα δομικό υλικό το οποίο ενώ χρησιμοποιείται σε σταθερές κατασκευές και διαρκεί χρόνια, παρουσιάζει συμπεριφορά βιομεταβαλλόμενου, αφού αλληλεπιδρά με τις περιβαλλοντικές συνθήκες. Επομένως η παραπάνω κατηγοριοποίηση είναι χρήσιμη στο να καταλάβουμε σε γενικές γραμμές τις ποιότητες των νανοϋλικών και τη συμπεριφορά τους.

Αυτό που δεν αναφέραμε και που πάντα πρέπει να έχουμε κατά νου είναι ότι τα νανοϋλικά, όπως και όλες οι τεχνολογίες αιχμής χρησιμοποιούνται πρώτα και κύρια στην πολεμική μηχανή. Υλικά όλων των κατηγοριών επιστρατεύονται για να κάνουν τις πλευρές του σύγχρονου πολέμου, από την επιτήρηση και τον βιομετρικό έλεγχο μέχρι τα drones και τα θανατηφόρα βακτήρια, πιο αποτελεσματικές, πιο ενσωματωμένες και πιο αόρατες εκεί που πρέπει κάθε φορά. Τα σύγχρονα οπλικά συστήματα είναι από τους κλάδους που παίζουν σημαντικό ρόλο στην χρηματοδότηση της έρευνας γύρω από τα νανοϋλικά αλλά και την έντονη ζήτηση ειδικών μεταλλευμάτων όπως οι σπάνιες γαίες που θα αναφέρουμε παρακάτω, εντατικοποιώντας τον ρυθμό παραγωγής έρευνας και τεχνογνωσίας.

Προσομοίωση, computational materials

Πριν περάσουμε στις αλλαγές που συνδέονται με τα νέα υλικά, θα πούμε λίγα πράγματα για την ιδιαίτερη περίπτωση των επονομαζόμενων υπολογιστικών υλικών (computational materials). Στην περίπτωση αυτή δε μιλάμε για πραγματικά υλικά, αλλά για μοντέλα υλικών που κατασκευάζονται υπολογιστικά, μέσα από μια σύγχρονη διαδικασία “ψηφιακού πειραματισμού”, με στόχο την οικονομία πόρων και δυναμικού και την αύξηση της παραγωγικότητας στην έρευνα των νέων υλικών. Για να καταλάβουμε λίγο καλύτερα αυτήν τη διαδικασία ας δούμε εν συντομία πως προέκυψε και γιατί εν τέλει είναι ζωτικά συνδεδεμένη με την πληροφορική επιστήμη.

Η ιδέα έχει τις ρίζες της στην υπολογιστική προσομοίωση. Η μέθοδος αυτή αρχικά χρησιμοποιήθηκε από τον ENIAC έχοντας σαν στόχο τον σχεδιασμό της θερμοπυρηνικής βόμβας. Η μέθοδος που τελικά ακολουθήθηκε έγινε γνωστή ως μέθοδος Monte Carlo και η βάση της είναι ότι με τη χρήση τυχαία παραγόμενων αριθμών (από τη μηχανή) και με τη βοήθεια της στατιστικής προσπαθούμε να λύσουμε σύνθετα προβλήματα, όπως είναι για παράδειγμα μια παρτίδα σκάκι.

Ενδεικτικά αντιγράφουμε τον ορισμό του όρου προσομοίωση “simulate”: «Η μίμηση των προϋποθέσεων ή της συμπεριφοράς μιας κατάστασης ή διεργασίας με τη βοήθεια ενός μοντέλου, ειδικά για το σκοπό της μελέτης ή της εκπαίδευσης, ειδικότερα, για την παραγωγή ενός υπολογιστικού μοντέλου μιας διαδικασίας». Πρέπει να γίνει μία περαιτέρω διάκριση, μεταξύ μοντελοποίησης και προσομοίωσης. Μια αρκετά κοινή χρήση του όρου “μοντελοποίηση” είναι η εξής: «Περιγράφει την κλασσική επιστημονική μέθοδο παρασκευής μιας απλοποιημένης απομίμησης μιας πραγματικής κατάστασης με διατήρηση των βασικών χαρακτηριστικών της». Με άλλα λόγια, ένα μοντέλο περιγράφει ένα μέρος του πραγματικού συστήματος, χρησιμοποιώντας μια παρόμοια, αλλά πιο απλή δομή.” Η προσομοίωση ουσιαστικά είναι η τοποθέτηση αριθμών στο μοντέλο και την εξαγωγή των τελικών αριθμητικών αποτελεσμάτων, έχοντας αφήσει το μοντέλο να τρέξει σε έναν υπολογιστή. Συνεπώς, μια προσομοίωση δεν μπορεί πότε να είναι καλύτερη από ό,τι το μοντέλο στο οποίο βασίστηκε.

Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι η διαδικασία της υπολογιστικής προσομοίωσης μέχρι και σήμερα προβληματίζει έντονα τους μαθηματικούς. Λέει για παράδειγμα ο Langer, διεπιστημονικός καθηγητής του ΜΙΤ:

«o όρος “αριθμητική προσομοίωση” κάνει πολλούς από εμάς να αισθανόμαστε άβολα. Είναι εύκολο να χτίσει κανείς μοντέλα σε υπολογιστές και να παρακολουθεί ό,τι αυτοί κάνουν, αλλά είναι συχνά αδικαιολόγητο να ισχυριζόμαστε ότι μαθαίνουμε τίποτα από τέτοιες ασκήσεις».

Και συνεχίζει

«μπορούμε να ελέγξουμε τις θεωρίες προσομοιώνοντας εξιδανικευμένα συστήματα για τα οποία γνωρίζουμε ότι κάθε στοιχείο έχει ακριβώς τις ιδιότητες που εμείς πιστεύουμε ότι είναι σχετικές».

Μπορούμε να αναδιατυπώσουμε τον προβληματισμό του ως εξής: Πόσο αξιόπιστα είναι τα αποτελέσματα που προκύπτουν από διαδικασίες προσομοίωσης όταν τα μοντέλα πάνω στα οποία στηρίζονται αποτυπώνουν απλά την (συχνά περιορισμένη) αντίληψη που έχει ο άνθρωπος για το εκάστοτε πρόβλημα;

Τα υπολογιστικά υλικά είναι κάτι παρόμοιο σαν διαδικασία. Μοντέλα των υλικών στο επίπεδο της νανοκλίμακας σχεδιάζονται ψηφιακά στους υπολογιστές βάση των όσων ήδη γνωρίζουμε σχετικά με την φυσικοχημεία των υλικών. Με τη βοήθεια βάσεων δεδομένων που περιλαμβάνουν καταγεγραμμένες τιμές και γνωστές ιδιότητες των διαφόρων υλικών, η μηχανή επιλέγει τα κάθε φορά καταλληλότερα υλικά, τις επιθυμητές δομές για τον εκάστοτε σκοπό για τον οποίο χρειάζονται. Είναι επίσης δυνατός ο υπολογισμός και σχεδιασμός νέων νανοδομών, οι οποίες να αποδίδουν στα θεωρητικά υλικά καινούριες ιδιότητες οι οποίες είναι απαραίτητες.

Το βασικό πρόβλημα της υπολογιστικής μοντελοποίησης-προσομοίωσης είναι ο περιορισμός, που προκύπτει από την πεπερασμένη ικανότητα ακόμα και των ταχύτερων (σύγχρονων) υπολογιστών, ως προς τον αριθμό των ατόμων (ή μορίων) και τον αριθμό των χρονικών βημάτων τα οποία μπορούν να επεξεργαστούν. Έτσι, στην καλύτερη περίπτωση, το μέγεθος του χώρου που είναι δυνατό να προσομοιωθεί είναι της τάξης του 1 κυβικού nm ενώ ο χρόνος είναι μικρότερος της τάξης του ενός nanosecond. Ο περιορισμός αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο οι προσομοιώσεις σε ηλεκτρονικό υπολογιστή χρειάζονται συνεχώς να αποκτούν πρόσβαση σε μεγαλύτερους και ταχύτερους υπολογιστές. Συνέπεια αυτού του περιορισμού, θεωρητικά, είναι πως τα αποτελέσματα που εξάγονται δεν φτάνουν να συντεθούν στη μεγακλίμακα, στην οποία τις περισσότερες φορές τα υλικά αυτά αλληλεπιδρούν, με αποτέλεσμα να αγνοείται τις περισσότερες φορές η συμπεριφορά τους σε πραγματικό χώρο και χρόνο, όπως θα δούμε και παρακάτω. Ενδεικτικά να πούμε ότι από τα 1000 υλικά που προσομοιάζονται υπολογιστικά, γύρω στα 10  είναι αυτά που περνούν στο στάδιο της κλασικής πειραματικής εφαρμογής για να ερευνηθούν περαιτέρω.

Ξεπερνώντας την απλή περιγραφή

Η παραγωγή και χρήση των νανοϋλικών αυξάνεται και αναμένεται ότι θα συνεχίσει να αυξάνεται στο μέλλον. Η έρευνα σε αυτόν τον τομέα βρίσκεται στην κορυφή των χρηματοδοτήσεων, ανάμεσα στις τεχνολογίες αιχμής. Πέρα από τα οπλικά συστήματα και την παραγωγή ενέργειας, τα νανοϋλικά χρησιμοποιούνται και θα χρησιμοποιούνται ακόμα περισσότερο στην καθημερινή ζωή, και αυτή είναι μια συνθήκη με πολλές συνέπειες οι οποίες είναι ορατές και ταυτόχρονα κρυμμένες λόγω της άγνοιάς μας πάνω στο θέμα. Όπως έχει γίνει πολλές φορές στο παρελθόν, χρειάζεται μια μεγάλη περίοδος προσαρμογής και επιμόρφωσης για να γίνουν τα καινούργια υλικά κτήμα των χρηστών, μια διαδικασία που μπορεί να πάρει δεκαετίες, που μπορεί και να μην ολοκληρωθεί ποτέ. Το πλαστικό το οποίο καταναλώνεται μαζικά και πετιέται χωρίς να μπορεί να ανακυκλωθεί, η καρκινογόνα σύνθετη ξυλεία που χρησιμοποιείται λανθασμένα στα έπιπλα, οι μυστήριες ηλεκτρονικές συσκευές που όταν χαλάνε προκαλούν άγχος και απόγνωση και πολύ περισσότερο ακόμα ο μαγικός Η/Υ, είναι αντιπροσωπευτικά παραδείγματα αυτής της άγνοιας και συχνά της φετιχοποίησης των καινοτομιών της τεχνολογίας. Ας σκεφτούμε πόσο έντονο είναι αυτό το φαινόμενο όταν οι καινοτομίες διαδέχονται η μία την άλλη με τους γρήγορους ρυθμούς που αυτό γίνεται σήμερα.

Παρακάτω λοιπόν θα δούμε ορισμένες αλλαγές που θεωρούμε ότι έρχονται μαζί με την καθιέρωση της νανοτεχνολογίας και των εφαρμογών της, όπως τις καταλάβαμε και τις κατηγοριοποιήσαμε ενδεικτικά.

Περιβάλλον και ζωντανοί οργανισμοί.
Από την ελεγχόμενη νανοκλίμακα στην ανεξέλεγκτη διάχυση.

Η τοξικότητα των ναοϋλικών είναι κάτι που μελετάται γενικά, αλλά με αρκετά αργούς ρυθμούς σε σύγκριση με την ολοένα αυξανόμενη χρήση τους. Λόγω της μικρής τους διάστασης τα υλικά αυτά διασπείρονται πολύ εύκολα μέσω του αέρα, της σκόνης, του νερού και επίσης απορροφώνται πολύ εύκολα από τους ζωντανούς οργανισμούς, μέσω του αναπνευστικού συστήματος αλλά και μέσα από το δέρμα. Επίσης, λόγω του απειροελάχιστου μεγέθους τους, έχουν αυξημένη δραστικότητα σε σύγκριση με όμοια υλικά μεγαλύτερης κλίμακας. Γενικά οι παρενέργειες είναι δύσκολο να ερευνηθούν διότι, ενώ στη νανοκλίμακα εμφανίζουν μια Α συμπεριφορά, όπως αναφέραμε και στην εισαγωγή, αλλάζοντας κλίμακα και έχοντας την ικανότητα να διαχέονται τόσο γρήγορα και να σχηματίζουν συσσωματώματα με άλλα νανοσωματίδια, αυτή η συμπεριφορά αλλάζει με τόσο πολύπλοκο τρόπο που, σύμφωνα με τους επιστήμονες είναι σχεδόν αδύνατο να μελετηθεί πόσο μάλλον να προβλεφθεί.

Η  παραγωγή, η κατανάλωση και η ανακύκλωσή τους φέρουν αρκετές επιπτώσεις στο περιβάλλον. Τα υλικά που βελτιώνουν τα συστήματα παραγωγής ενέργειας και αυτά που χρησιμοποιούνται στη νανοηλεκτρονική, κατασκευάζονται συχνά από ορυκτά των οποίων η εξόρυξη είναι εξαιρετικά επιβαρυντική για το περιβάλλον. Τέτοια παραδείγματα υλικών είναι οι σπάνιες γαίες, διάφορα ραδιενεργά ορυκτά κτλ. Σε δεύτερο στάδιο, σε αυτό της επεξεργασίας τους είτε στα εργοστάσια παραγωγής είτε στα ερευνητικά κέντρα, δημιουργούνται απόβλητα ελεύθερα σωματίδια που διαπερνούν τα φίλτρα που προβλέπει η έως τώρα νομοθεσία, η οποία αγνοεί τα νέα δεδομένα. Η προστασία των εργαζόμενων σε αυτά τα μέρη είναι μια μαύρη τρύπα στην έρευνα μέχρι στιγμής, για τους λόγους που αναφέραμε στην πρώτη παράγραφο.

Παράλληλα, τα νανοσωματίδια συναντώνται σε στέρεη μορφή σαν μέρη ενός βιομηχανικού προϊόντος, και στη συνέχεια καταλήγουν αυτούσια με την τοξική τους ιδιότητα στις χωματερές. Η ανακύκλωσή τους είναι εξαιρετικά δύσκολη, καθώς τα νανοϋλικά χρησιμοποιούνται σε πολύ μικρές ποσότητες που είναι δύσκολο να συγκεντρωθούν και να ξαναχρησιμοποιηθούν, αλλά και δύσκολο να διαχωριστούν από το υπόλοιπο προϊόν λόγω της σύστασης/δομής τους. Ας φανταστούμε εκατομμύρια μικροσκοπικά τσιπάκια τα οποία θα πρέπει να διαχωριστούν από τα ψηφιακά γκάτζετς -όσα φτάνουν σε οργανωμένες δομές ανακύκλωσης, γιατί το μεγάλο μέρος απλά καταλήγει στις χωματερές- και στη συνέχεια να διαχωριστούν σε επίπεδο νανοκλίμακας τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένα. Είναι μια διαδικασία σχεδόν αδύνατη για ένα τεράστιο όγκο προϊόντων.

Όσον αφορά στις παρενέργειες στους έμβυους οργανισμούς, αυτές είναι επίσης άγνωστες καθώς αφού διεισδύσουν μέσα τους τα ελεύθερα νανοσωματίδια, δημιουργούνται ενώσεις με όμοια σωματίδια σε μεγαλύτερης κλίμακας σωματίδια ή αλυσίδες ινών οι οποίες όπως είπαμε μπορεί να αλλάξουν τις ιδιότητες τους . Αντίστοιχα, ούτε η αλληλεπίδραση με τα υπόλοιπα στοιχεία/όργανα του οργανισμού μπορεί να προβλεφθεί. Το αντιφατικό σε όλο αυτό είναι ότι η τεχνολογία των νανοϋλικών χρησιμοποιείται κατά κόρον σε προϊόντα καθημερινής κατανάλωσης κυρίως σε καλλυντικά (πχ. τα περισσότερα αντηλιακά περιέχουν διοξείδιο του Τιτανίου-Τi02) στη συντήρηση και τη συσκευασία τροφίμων.

Όσον αφορά λοιπόν στη σχέση της νανοτεχνολογίας με το περιβάλλον και τους ζωντανούς οργανισμούς, δημιουργούνται τα εξής ζητήματα: ανεξέλεγκτη διάχυση και αυξημένη δραστικότητα λόγω του μικρού τους μεγέθους, εύκολη απορρόφηση μέσω του αναπνευστικού και του δέρματος, ανεξέλεγκτες παρενέργειες λόγω των ενώσεων με άλλα σωματίδια και της αλλαγής των ιδιοτήτων τους, δυσκολία προστασίας των εργαζόμενων στην εξόρυξη και την μεταποίηση και σχεδόν αδύνατη ανακύκλωση.

Νέα υλικά και εργασία. Μια αναδιαρθρωμένη σχέση.

Στον τεχνολογικά αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό, τα υλικά, δηλαδή η πρώτη ύλη για την παγκόσμια παραγωγή, έχουν δει σημαντικές αλλαγές στον κύκλο ζωής τους. Από την παραγωγή-εξόρυξη μέχρι την ανακύκλωση οι στόχοι και τα μέσα (green marketing-τεχνολογία-επιστήμη) έχουν παρέμβει δραστικά στην εργασία που απαιτείται για τη διαχείριση τους. Όμως, ακόμα και όταν μιλάμε για την επιστήμη των σύγχρονων υλικών, το τρίπτυχο της παραγωγής τους έχει μείνει ουσιαστικά ανέπαφο, ισορροπώντας ίσως λίγο διαφορετικά.

Πέρα από τα απαραίτητα εδώ και δεκαετίες ορυκτά για την παραγωγή, έχουν εμφανιστεί καινούργια που έχουν γίνει απαραίτητα για κλάδους όπως η ενέργεια, η βιομηχανία υψηλής τεχνολογίας και η ιατρική. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι σπάνιες γαίες 2. Με τον όρο σπάνιες γαίες αναφερόμαστε σε υλικά τα οποία αν και δεν σπανίζουν στο έδαφος της γης, βρίσκονται συχνά ενωμένα με άλλα στοιχεία τα οποία απαιτούν προηγμένες -και συνήθως πολυέξοδες- μεθόδους διαχωρισμού, βρίσκονται σε σημεία δύσκολα προσβάσιμα από τα σύγχρονα μέσα και γενικά είναι δύσκολη η απομόνωσή τους από τις προσμίξεις και η εκμετάλλευσή τους. Έτσι ενώ τα μισά περίπου κοιτάσματα σπάνιων γαιών βρίσκονται στην Κίνα 3, σχεδόν όλη η παγκόσμια παραγωγή τροφοδοτείται από αυτά, κυρίως, λόγω του οικονομικού κόστους εξόρυξης αλλά και της περιβαλλοντικής καταστροφής που συνεπάγεται αυτή.

Οι συνθήκες εξόρυξής των σπάνιων γαιών στα ορυχεία είναι οι τυπικές, επικίνδυνες συνθήκες που επικρατούν σε όλα τα ορυχεία ανά τον κόσμο, με τη διαφορά ότι τα επίπεδα ρύπανσης του περιβάλλοντος είναι πολύ μεγαλύτερα 4. Το κόστος της προμήθειας της παγκόσμιας βιομηχανίας με σπάνιες γαίες πληρώνουν ως συνήθως οι κάτοικοι των γύρω περιοχών, που βλέπουν την καθημερινότητα τους να αλλάζει δραστικά, με απαλλοτριώσεις γης και επανατοποθετήσεις ολόκληρων χωριών με σκοπό την εξάπλωση των ορυχείων, και ταυτόχρονα υφίστανται τις βλαβερές συνέπειες της μόλυνσης στην υγεία τους.

Φυσικά, όταν αλλάζει το είδος των ορυκτών που χρειάζεται η παγκόσμια παραγωγή, αλλάζουν και οι αξίες των οικοπέδων των κρατών. Αυτό σημαίνει ότι η αλλαγή στις τεχνολογίες και τα υλικά που χρησιμοποιούν έχει και γεωπολιτικές προεκτάσεις, στις οποίες δε θα επεκταθούμε εδώ για να μην ξεφύγουμε 5.

Όσον αφορά στα νανοϋλικά, τα οποία είναι και το κέντρο βάρους αυτής της εκδήλωσης, το σημαντικό σημείο έγκειται στην αλλαγή του χάρτη της εργασίας, θέτοντας το βάρος της παραγωγής τους όχι στη χειρωνακτική εργασία αλλά στη θεωρητική έρευνα στα εργαστήρια. Όπως είπαμε, η χρήση των νανοσωματιδίων καλύπτει ένα μεγάλο φάσμα τομέων, από τη χημεία και την πληροφορική μέχρι την παραγωγή ενέργειας και την ιατρική και η ζήτηση για αυτά αυξάνεται συνεχώς.

Λόγω της φύσης τους, τα νανοσωματίδια παράγονται σε σχετικά μικρές ποσότητες αν τα συγκρίνουμε με άλλα υλικά, όμως ακόμα και αυτός ο όγκος είναι δύσκολο να παραχθεί μιας και η δημιουργία τους απαιτεί ένα συνδυασμό κλάδων όπως επιστήμη υλικών, χημεία, πληροφορική (βλ. computational materials) και κυρίως, κρατικά χρηματοδοτούμενη έρευνα. Η έρευνα λοιπόν είναι αδιαχώριστο κομμάτι της παραγωγής, με το μεγαλύτερο μέρος της να γίνεται σε πανεπιστημιακά εργαστήρια. Ένα καλό παράδειγμα αυτού είναι η ώθηση του κλάδου στις ΗΠΑ από το 2001 και μετά με την NNI (National Nanotechnology Initiative) του Bill Clinton, η οποία δίνει μέχρι και σήμερα ένα στρατηγικό προβάδισμα στη χώρα στον τομέα της νανοτεχνολογίας. Ακόμα κι έτσι βέβαια, με τη μετατόπιση ενός κομματιού της παραγωγής από τα ορυχεία στα εργαστήρια, η εργασία που απαιτείται δεν εξαφανίζεται, απλά γίνεται αόρατη κάτω από το μανδύα της επιστήμης και της προόδου, παραμένοντας εκεί με τη μορφή έρευνας, πειραμάτων, παραγωγής και συσσώρευσης γνώσης.

Τέλος, μια άλλη πτυχή της αλλαγής που επιφέρουν τα νέα υλικά σχετικά με την εργασία, η οποία αξίζει να αναφερθεί, είναι η γνωστική αλλαγή στους τομείς της εργασίας που εφαρμόζονται αυτά τα υλικά, η καταστροφή δηλαδή ενός μέρους τεχνικής γνώσης ή/και ο μετασχηματισμός ενός άλλου, ώστε να συμβαδίζει με το νέο παράδειγμα. Η χρήση όλο και πιο πρωτοποριακών τεχνικών και υλικών σε κάθε πτυχή της ζωής αλλάζει την αντίληψη μας γύρω από τα γνωστικά αντικείμενα, και την εργασία που συνδέεται με αυτά, απαρχαιώνοντας και απαξιώνοντας την προγενέστερη γνώση, αναγκάζοντας τους κατόχους της είτε να συμβαδίσουν με το καινούριο είτε να πέσουν σε αχρηστία μαζί με αυτή.

Σχέση του ανθρώπου με το ζωντανό σώμα.
Η λατρεία της κατάτμησης.

Διαβάζοντας για τα νανοϋλικά  και κυρίως στην περίπτωση των βιοϋλικών που χρησιμοποιούνται πάρα πολύ σε ιατρικά προϊόντα, στα καλλυντικά και στα τρόφιμα, δεν μπορούσαμε παρά να παρατηρήσουμε τον ιδιαίτερο αντίκτυπό τους στο πώς αντιλαμβανόμαστε τα σώματά μας. Με την είσοδό τους στην ιατρική επιστήμη τα νανοβιοϋλικά έφεραν μεγάλη αλλαγή στο πως τόσο ο ειδικός όσο και ο ασθενής αντιμετωπίζει τον οργανισμό. Έχουμε πει ξανά πως ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος, από την γενίκευση και την καθιέρωση του επίσημου ιατρικού συστήματος και της δυτικής επιστήμης πάνω από την θρησκεία, όσον αφορά τον έλεγχο του φυσικού σώματος, αντιμετωπίζει αυτό το σώμα ως κομμάτια που το καθένα απ’ αυτά το εξετάζει, το διορθώνει, το ομορφαίνει, ως ανεξάρτητο απ’ όλα τα άλλα. Το νέο παράδειγμα πάει αυτή τη διαδικασία ένα βήμα παραπέρα. Πλέον, στην επίβλεψη της ιατρικής δεν υπάρχει ένα σώμα κομμένο σε κεφάλι, χέρι, πόδι, καρδιά, αλλά ένα σώμα κατακερματισμένο στη νανοκλίμακα. Όσο μικρότερα είναι τα κομμάτια τόσο περισσότερο το άτομο απομακρύνεται απ’ την επίγνωση ότι το σώμα του είναι ένας ολοκληρωμένος οργανισμός που λειτουργεί ενιαία και όχι αποσπασματικά και τόσο περισσότερο παύει να κατανοεί την πολυπλοκότητα της λειτουργίας του.

Άμεσος κίνδυνος αυτού είναι η απλουστευτική ερμηνεία του οργανισμού. Η δυτική ιατρική έχει την παράδοση που είπαμε και παραπάνω, να προσπαθεί να διορθώσει το προβληματικό μέρος αδιαφορώντας για το πώς επηρεάζει το σύνολο. Όταν λοιπόν βλέπεις και καταλαβαίνεις το ειδικό συχνά χάνεις την πλήρη εποπτεία του γενικού. Όπως είπαμε ήδη στον τομέα των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, όταν καταπιάνεται κανείς πολύ διεξοδικά με την νανοκλίμακα, είναι πολύ δύσκολο να ελέγξει τις επιπτώσεις των παρεμβάσεών του σε μεγαλύτερες κλίμακες, είναι σχεδόν αδύνατο να έχει αντίληψη της πιο ολοκληρωμένης εικόνας, λόγω της τρομακτικής πολυπλοκότητας.

Ένα ακόμη σημείο που πρέπει να εστιάσουμε είναι η ψευδαίσθηση του άτρωτου. Ο γιατρός πλέον μπορεί να επεμβαίνει στο πρόβλημα με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια και να “διορθώνει” την όποια δυσλειτουργία με τεχνητά μέσα. Έτσι το άτομο έχει την αίσθηση μιας τελειωμένης επέμβασης. Δημιουργείται ταυτόχρονα μια ψευδής αίσθηση πως ό,τι και να συμβεί, ό,τι και να θέλει να αλλάξει, μπορεί να το κάνει πολύ εύκολα και απλά. Έτσι το ατελές σώμα του, με τις αντίστοιχες προσπάθειες τελειοποίησής του στο προηγούμενο παράδειγμα, μπορεί πλέον να διορθωθεί και συνεχώς να γίνεται καλύτερο.

Σχέση του ανθρώπου με τη μηχανή.
Τα θολά όρια ανάμεσα στο φυσικό και το τεχνητό.

Νανομηχανές και εμφυτεύματα

Από το 1950, που εμφυτεύτηκε ο πρώτος ηλεκτρονικός βηματοδότης, μέχρι σήμερα, η αλλαγή στην κλίμακα επέμβασης και εμφύτευσης ηλεκτρονικών μηχανών στο σώμα έχει αλλάξει δραματικά, αλλάζοντας και τις ισορροπίες ανάμεσα στο διαχωρισμό ανθρώπου και μηχανής. Η, αυτονόητη πλέον, μηχανική υποβοήθηση συγκεκριμένων οργάνων σε περιπτώσεις ασταθούς λειτουργίας, όπως ο κλασικός βηματοδότης, θεωρείται ξεπερασμένη ως ιατρικό επίτευγμα. Οι αλλαγές και εξελίξεις φαίνονται ήδη στις διαδεδομένες εμφυτευμένες μηχανές, π.χ. χρήση τηλεϊατρικής και ασύρματης τεχνολογίας για έλεγχο των συσκευών και των αποτελεσμάτων από απόσταση. Αλλαγές που μοιάζουν να μην εντυπωσιάζουν (ή να τρομάζουν) κανέναν, σε ένα κόσμο στον οποίο τα πιο ιδιαίτερα προσωπικά δεδομένα βγαίνουν στη φόρα του διαδικτύου και μάλιστα εθελούσια.

Η έρευνα, λοιπόν, που αφορά την τοποθέτηση συσκευών στο ανθρώπινο σώμα έχει αρχίσει να μετατοπίζεται χάρη στην ευρεία ανάπτυξη της νανοτεχνολογίας και των νέων υλικών. Η μέχρι τώρα υποστήριξη βασικών οργάνων και μελών, δίνει τη θέση της σε παρεμβατικές νανο-μηχανές οι οποίες, ανάλογα με την περίσταση, μπορούν να αλλάζουν ή να αναστέλλουν τη λειτουργία αγγείων, κυττάρων και μελών, πάντα με στόχο την υγεία και τη θεραπεία σοβαρών ασθενειών. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν τα διάφορα νανοτσιπ τα οποία εμφυτεύονται και σκανάρουν κομμάτια του οργανισμού καθώς και το καινοτόμο μικροτσίπ υπερήχων που εμφυτεύεται στον εγκέφαλο ασθενών με γλοιοβλάστωμα (επιθετικός καρκίνος του εγκεφάλου) και αναστέλλει τη λειτουργία του αιματοεγκεφαλικού φραγμού 6. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο επικεφαλής καθηγητής της έρευνας Αλεξάντρ Καρπιεντέ: «Ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός είναι ένα από τα τελευταία μεγάλα όρια της νευροεπιστήμης». Και φυσικά, τα όρια του ανθρώπινου σώματος αποτελούσαν ανέκαθεν μεγάλο πειρασμό για την επιστήμη. Ζητούμενο πλέον είναι η υπερπήδηση όλων των εμποδίων, όλων των μυστικών του σώματος, όλων των ανεξερεύνητων πτυχών και φυσικά η επίτευξη ελέγχου και καθοδήγησης αυτών. Και ποιος καλύτερος τρόπος για επιτήρηση και διαχείριση υπάρχει από αυτόν της χρήσης μηχανών; Όσο δυστοπικό κι αν αυτό ακούγεται, όσον αφορά στο ανθρώπινο σώμα, συμβαίνει ήδη και το γεγονός ότι μέχρι στιγμής οι εφαρμογές περιορίζονται σε περιπτώσεις “ίασης”, δεν μειώνει τη σημασία και τις επιπτώσεις της αλλαγής αυτής.

Η μηχανή ως αδιαμφισβήτητο κομμάτι του σώματος

Έχει αποδειχτεί ανά τα χρόνια ότι είναι πολύ λεπτή η γραμμή ανάμεσα στην επιφυλακτικότητα και στην αποδοχή. Κάποια χρόνια πριν, η μεσολάβηση των κοινωνικών σχέσεων από τη μηχανή μπορεί να τρόμαζε. Πλέον είναι σαν να μην υπάρχει άλλη επιλογή. Οι έρευνες για την βελτίωση ανθρώπινων χαρακτηριστικών, όπως ο δείκτης νοημοσύνης και η μνήμη, ήδη υφίστανται. Αυτό που λείπει για να εφαρμοστούν αυτές οι εμφυτεύσεις παρεμβατικών ηλεκτρονικών μικροσυσκευών σε υγιή σώματα είναι η κοινωνική αποδοχή. Βάζοντας λοιπόν ως μπροστάρη αυτών των εμφυτεύσεων την ανάγκη θεραπείας σοβαρών ασθενειών, το υποκείμενο αρχίζει να μην νιώθει τόσο άβολα και επιφυλακτικά απέναντι σε ένα μηχάνημα που θα λειτουργεί εντός του σώματός του και θα διορθώνει διάφορες δυσλειτουργίες, με τον έλεγχο πάντα του επιβλέποντα γιατρού και της ομάδας του οι οποίοι καταλήγουν να έχουν την πλήρη εξουσία πάνω σε αυτό το μηχάνημα. Και μετά σειρά έχουν οι δυνατότητες και οι ικανότητες. Γιατί να μην βελτιώσει κάποιος τα αδύνατα στοιχεία της προσωπικότητας του, αφού του δίνεται η δυνατότητα με τη βοήθεια της νανοτεχνολογίας και των νέων υλικών; Δεν θέλουμε να μελλοντολογούμε, αλλά αυτές οι εμφυτεύσεις φαίνεται ότι θα γίνουν μια υπόθεση ρουτίνας, με τον ίδιο τρόπο που είναι τώρα οι πλαστικές επεμβάσεις.

Όπως με την πλαστική χειρουργική αρχίζει και χάνεται το όριο μεταξύ του φυσικού και τεχνητού σώματος, έτσι με τα μηχανικά εμφυτεύματα χάνεται σιγά σιγά το όριο μεταξύ ανθρώπου και μηχανής. Είναι τελικά το ίδιο το σώμα που καθορίζει τις λειτουργίες του ή ένα τηλεχειριστήριο με ενδείξεις στο γραφείο του γιατρού; Οι σκέψεις που θα περνούν από το μυαλό ενός ανθρώπου που θα έχει κάνει εμφύτευση βελτιωτή ευφυίας θα είναι δικές του ή θα του τις έχουν φορέσει και θα τις αλλάζουν ανάλογα με τις ανάγκες; Και τι θα γίνει στην περίπτωση που η έξυπνη εκείνη μηχανή υποστεί κάποια βλάβη που δεν είχε προβλεφθεί στο εργαστήριο; Πώς και με ποια εμπειρία θα αλληλεπιδράσει με το υπόλοιπο σώμα; Φυσικά υπάρχει πάντα και ο κίνδυνος των υποκλοπών και των διαδικτυακών επιθέσεων, με μεγάλη μερίδα επιστημόνων να καταγγέλλει ότι οι μηχανές αυτές μπορούν να δεχτούν εύκολα επίθεση από χάκερς καθώς τα πρωτόκολλα ασφαλείας είναι ιδιαίτερα ευπαθή. Και αν ένα κακόβουλο λογισμικό μπορεί να προκαλέσει τόσο μεγάλη ζημιά σε ένα μηχάνημα και τα δεδομένα του, ας προσπαθήσουμε να φανταστούμε τη ζημιά που θα προκαλούσε αν το μηχάνημα αυτό βρισκόταν μέσα στο σώμα μας.

Ένα ακόμα σημαντικό ζήτημα που προκύπτει είναι αυτό της ιδιοκτησίας. Στο πεδίο της επιστήμης, το μήλο της έριδος ήταν ανέκαθεν αυτό της πατέντας και της πνευματικής ιδιοκτησίας, με τους επιστήμονες να κονταροχτυπιούνται για το ποιος θα δημοσιεύσει πρώτος τις ανακαλύψεις του ώστε να πάρει και τα εύσημα πακέτο με την καταξίωση. Στον τομέα της ιατρικής ισχύει προφανώς το ίδιο, χωρίς βέβαια ο ασθενής να έχει υπόψιν του ποιος ήταν ο τάδε ερευνητής που πατένταρε την επέμβαση που αυτός μόλις έκανε. Νομίζουμε ότι τα πράγματα θα αλλάξουν λίγο και ως προς αυτήν την κατεύθυνση, λαμβάνοντας υπόψη μας την αλλαγή των συσχετισμών και την εξουσία που ασκείται από τον επιστήμονα προς τον ασθενή. Αυτό ενισχύεται από μία νέα συνθήκη που αναφέραμε και παραπάνω και είναι αυτή του χειρισμού της μηχανής από τον ειδικό κατά βούληση, ενώ αυτή είναι τοποθετημένη μέσα στο σώμα. Και η εταιρία της οποίας το λογότυπο είναι τυπωμένο πάνω στην εμφυτευμένη μηχανή; Ίσως στο μέλλον θα γίνει κάπως ασαφές το σε ποιον ανήκει αυτό το ξένο σώμα με το οποίο συμβιώνουμε στο ίδιο σκάφος, ποιος είναι αυτός που το ορίζει και ποια είναι τα δικαιώματα του υποκειμένου στο ίδιο του το σώμα.

Η μαγική σχέση του ανθρώπου με τα τεχνολογικά εμπορεύματα.

Το σύνολο των τεχνολογικών εφαρμογών που μας περιβάλλουν, είτε μιλάμε για υλικά αντικείμενα όπως ένα smartphone, είτε μιλάμε για μια εξειδικευμένη υπηρεσία όπως ο προγεννητικός έλεγχος μας παρουσιάζονται σαν μια μεγάλη γκάμα φαντασμαγορικών εμπορευμάτων ή και μη εμπορευμάτων όπως είναι τα social media. Σαν τέτοια δεν έχουν τίποτα το ξεχωριστό. Για να υπάρξουν απαιτούνται πρώτες ύλες, εργασία και μια διαδικασία διάθεσής τους στο κοινωνικό σύνολο μέχρι την κατανάλωση τους.

Η μυστικοποίση των τεχνολογικών εφαρμογών-εμπορευμάτων μοιάζει να ακολουθεί την παραδοσιακή οδό. Από τη μία η άγνοια των κοινωνικών υποκειμένων όσον αφορά τις διαδικασίες παραγωγής τους είναι τέτοια ώστε να μπορεί να τα καθιστά υπερβατικά, αυθύπαρκτα αντικείμενα με δικές τους ιδιότητες. Σε δεύτερο χρόνο, η εγγενής λειτουργία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής φροντίζει να αποκρύπτει τον εκμεταλλευτικό και εξουσιαστικό χαρακτήρα των κοινωνικών σχέσεων που χρειάστηκαν για την παραγωγή τους. Έτσι λοιπόν οι σύγχρονες τεχνολογικές εφαρμογές μοιάζει να μη διαφέρουν εκ πρώτης όψεως από τα κοινά εμπορεύματα. Ο φετιχισμός του εμπορεύματος όπως τον διατύπωσε ο Μάρξ δυο αιώνες πριν, φαίνεται να περιγράφει αρκετά καλά το σύγχρονο μαγικό πέπλο που περιβάλει αυτά τα νέου τύπου εμπορεύματα και υπηρεσίες. Αν μαζί με αυτά συνυπολογίσουμε και τον παράγοντα της διαφήμισης και τη διαδικασία παραγωγής αναγκών, έχουμε μια καλή ιδέα για το πώς λειτουργούσε αυτή η μυστικοποίηση μέχρι και σήμερα.

Και όμως, αν κάποιος θελήσει να συγκρίνει εμπορεύματα παλιότερων τεχνολογικών παραδειγμάτων με τα σύγχρονα ανάλογα τους, όσον αφορά τη θέση που έχουν στα μυαλά των τυχαίων καταναλωτών, δεν θα μείνει πλήρως ικανοποιημένος με την παραπάνω ερμηνεία. Γιατί είναι ένα πράγμα το να περπατάς σε έναν ασφαλτοστρωμένο δρόμο ενώ παράλληλα σου διαφεύγει πλήρως ποιες διαδικασίες χρειάστηκαν για να κατασκευαστεί ή τι υλικό χρησιμοποιήθηκε. Και είναι άλλο να βλέπεις με τα μάτια σου ένα ράγισμα που προέκυψε σε αυτόν να αρχίζει να επουλώνεται μόνο του, σαν ζωντανός οργανισμός. Είναι, όπως και να το δει κανείς, μια ποιοτική αλλαγή σε μια ήδη υπάρχουσα κατάσταση.

Ποια είναι όμως τα χαρακτηριστικά αυτού του σύγχρονου φετιχισμού; Θα μπορούσε να πει κανείς ότι το ζήτημα είναι εξαιρετικά απλό αρκεί να σκεφτεί την πολυπλοκότητα των εν λόγω αντικειμένων. Πράγματι μπορούμε με ασφάλεια να υποθέσουμε ότι η κατασκευή ενός αυτο-επιδιορθώμενου υλικού είναι σε τέτοιο βαθμό πολύπλοκη που ίσως ακόμα και οι ίδιοι οι παραγωγοί του να αδυνατούν να κατανοήσουν το σύνολο της εργασίας που χρειάστηκε πέρα από το δικό τους εξειδικευμένο κομμάτι. Πόσο μάλλον ένα τυχαίο υποκείμενο. Είναι λογικό επόμενο τέτοιου είδους ακατανόητες εφαρμογές να φαντάζουν μαγικές στα μάτια των απλών θνητών. Άλλοι μπορεί να πανηγυρίζουν, άλλοι μπορεί να τρομάζουν. Το σίγουρο είναι πως κανείς δε καταλαβαίνει τίποτα όσο αναφορά την διαδικασία παραγωγή τους.

Η περαιτέρω μυστικοποίηση των σύγχρονων τεχνολογικών εφαρμογών εξαιτίας της αύξησης της πολυπλοκότητας τους ξεκαθαρίζει λίγο το τοπίο. Αν όμως μείνει κανείς  σε αυτό, είναι σαν να υποστηρίζει πως θα αρκούσε κάποιου είδους διαφωτισμός των μαζών όσο αναφορά τις τελευταίες τάσεις των αντίστοιχων κάθε φορά επιστημονικών πεδίων για να εξαλειφθεί το «πρόβλημα». Θεωρητικά μια καλύτερη γνώση όλων αυτών θα μπορούσε να απομυθοποιήσει σε κάποιο βαθμό αυτά τα θαυμαστά προϊόντα, αλλά αυτό δε θα διέλυε τον φετιχισμό. Και αυτό γιατί ο σύγχρονος φετιχισμός έχει περισσότερες διαστάσεις. Ας μη ξεχνάμε πως ζούμε στην εποχή της πληροφορίας! Αν η εξαφάνιση του φετιχισμού ήταν τόσο απλή διαδικασία όσο το να διαδόσεις μερικές σελίδες του Wikipedia σε κάμποσα mail ανά τον κόσμο, όλο και κάποιος θα το είχε σκεφτεί μέχρι σήμερα…. ωστόσο βρισκόμαστε ακόμη εδώ που βρισκόμαστε.

Φετιχισμός revisited.

Ο σύγχρονος φετιχισμός που περιβάλει τα τεχνολογικά εμπορεύματα δεν μπορεί πλέον να αναλύεται σαν κάποιο φυσικό φαινόμενο του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Ο σύγχρονος φετιχισμός είναι ένα πλέγμα σχέσεων και ιδεολογιών που στοχευμένα τα αφεντικά έχουν χτίσει με αυτό το τρόπο.

Για παράδειγμα η σχέση των ανθρώπων με αυτό που γενικότερα θα λέγαμε τεχνο-επιστήμη. Έχουμε και στο παρελθόν ασχοληθεί με το πως η επιστήμη και η τεχνολογία σαν κοινωνικές κατασκευές στο καπιταλισμό έχουν δομηθεί με τέτοιο τρόπο ώστε να παρουσιάζονται σαν αυτόνομες δομές οι οποίες, εξαιτίας «κάποιου αφηρημένου πνεύματος προόδου», συνδυασμένου με την «ακόρεστη επιθυμία του ανθρώπου να εξηγεί τον κόσμο γύρω του», λειτουργούν ανεπηρέαστες από το κοινωνικό σύνολο και πάντα για το καλό του. Ό,τι και αν έχουμε γράψει (εμείς όπως και πολλοί άλλοι) αντίθετο προς αυτά, έρχεται σχεδόν πάντα αντιμέτωπο με τον τοίχο της “αποτελεσματικότητας”: «Αφού το αεροπλάνο πετάει η φυσική από πίσω του λέει την αλήθεια». Κανένα ενδιαφέρον για το αν υπήρχαν ή υπάρχουν άλλα θεωρητικά μοντέλα για τον ίδιο σκοπό που απορρίφθηκαν ως προβληματικά απλά και μόνο επειδή δεν συνέφεραν για οποιαδήποτε λόγο όσους χρηματοδότησαν την συγκεκριμένη έρευνα. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία, και την έχουμε ξαναπεί, οπότε δε θα επεκταθούμε εδώ. Αρκεί να θυμίσουμε ότι για εμάς η τεχνο-επιστήμη δεν είναι σε καμία περίπτωση ουδέτερη. Εξελίσσεται και αναπτύσσεται μέσα στον καπιταλισμό, χρηματοδοτείται από αυτόν και δουλεύει για αυτόν. Και η παρατήρηση αυτή είναι προς χρήση όποιου θέλει να σταθεί ανταγωνιστικά προς τα αφεντικά, δεν είναι κάποια αφηρημένη συζήτηση για το αν πρέπει ή δεν πρέπει να χρησιμοποιούμε το facebook για τις κοινωνικές μας σχέσεις.

Πέρα από τον γενικότερο φετιχισμό που συνοδεύει έννοιες όπως η επιστήμη και η τεχνολογία, σημαντικό ρόλο στην μυστικοποίηση των νέων τεχνολογικών εφαρμογών παίζει και η διαχωρισμένη θέση που κατέχουν οι ειδικοί των αντίστοιχων κλάδων. Αντιγράφουμε από το περιοδικό cyborg, από το κείμενο «Ιστορία επιστημονικού μυστικισμού: τάο και φυσική»:

«Ο φετιχισμός των τεχνοεπιστημόνων, τα θεωρήματα της γνωσιακής υπεροχής τους επειδή είναι πολύ κοντύτερα στην Αλήθεια του Κόσμου σε σχέση με τον κάθε μη ειδικό, ο γνωσιακός φετιχισμός των πρώτων κρίκων της αλυσίδας, των κορυφών της όποιας γνωσιακής πυραμίδας, αυτός λοιπόν ο ειδικός φετιχισμός είναι που διατρέχει όλη την αλυσίδα νοηματοδοτήσεων και αξιολογήσεων όταν πρόκειται για αντικείμενα ή/και διαδικασίες των τεχνοεπιστημών. Ο καταναλωτής υπο-δέχεται όχι μόνο την υποτιθέμενη αυταξία της χ ή ψ εφαρμογής, αλλά κι όλη την ιεραρχία της γνωσιακής διαστρωμάτωσης, που παράγουν και αναπαράγουν υπέρ τους οι ειδικοί τεχνο-επιστήμονες. Πλάι σε αυτόν τον διαχωρισμό γνώσης και μη-γνώσης είναι σημαντικό να επισημάνουμε ξανά, ότι η εξειδίκευση των τεχνο-επιστημόνων, όπως και οι διαδικασίες στο εσωτερικό των τεχνο-επιστημών, έχει εξελιχθεί και ταηλοροποιηθεί σε τέτοιο βαθμό όπου στις περισσότερες περιπτώσεις ούτε οι ίδιοι οι ειδικοί δεν «γνωρίζουν» το σύνολο των χαρακτηριστικών των εφαρμογών που παράγουν.»

Αναφερθήκαμε είδη σε προηγούμενο κομμάτι της εισήγησης στην εργασία η οποία είναι απαραίτητη για την παραγωγή τέτοιων εφαρμογών. Εργασία η οποία διατρέχει όλες της βαθμίδες της παραγωγής. Από τον υπολογιστικό προγραμματισμό, την εξόρυξη, την επεξεργασία και τη μεταποίηση μέχρι την κατανάλωση και την ανακύκλωση το μόνο που έχει αλλάξει σε σχέση με τα παραδοσιακά υλικά είναι ότι η εργασία που εμπλέκει απλώνεται σε όλο και περισσότερα πεδία. Πέρα λοιπόν από τις διάφορες παρανοήσεις που μπορεί να προκύπτουν από την ηθελημένη η μη παράκαμψη του παράγοντα εργασία, το γεγονός ότι το σύνολο αυτών των τεχνολογικών εφαρμογών είναι στη διάθεση των δυτικών κοινωνιών απλά ως κάτι προς κατανάλωση αποκομμένο από τις διαδικασίες που το παρήγαγαν, συμβάλει αναπόφευκτα στη περαιτέρω μυστικοποίηση του. Και αν είναι δύσκολο για κάποιον να σκεφτεί την εργασία που χρειάστηκε για ένα απλό drone καθαρισμού που αγόρασε, φανταστείτε πόσο ποιο δύσκολη θα γίνει αυτή η συνειδητοποίηση όταν το μόνο που θα αγοράζουμε θα είναι καρούλια διαφορετικών υλικών που θα ταΐζουμε στον προσωπικό μας 3d εκτυπωτή.

Ένας ακόμη παράγοντας που πιστεύουμε ότι συμβάλει στον σύγχρονο φετιχισμό των προηγμένων εμπορευμάτων είναι η ίδια η δυνατότητα αυτών των αντικειμένων να μεταβάλλουν τις κοινωνικές σχέσεις γύρω τους. Έχουμε μιλήσει πολλές φορές και με διάφορες αφορμές για το πως απλές εφαρμογές όπως το κινητό τηλέφωνο, ή το ίντερνετ, ή και πιο απλά πράγματα όπως ένα πλυντήριο πιάτων επηρέασαν την κοινωνική πραγματικότητα. Γενικά όταν μια τεχνο-επιστημονική εφαρμογή παίρνει μαζικό χαρακτήρα και το κοινωνικό σώμα δένεται μαζί της με μια σχέση εξάρτησης, είναι λογικό επόμενο ο όποιος προβληματισμός θα μπορούσε να προκύψει γύρω από τη χρήση της να μειώνεται δραστικά. Η διαδικασία αυτή είναι ακόμη πιο έντονη για τις γενιές που μεγαλώνουν μέσα σε ένα ήδη διαμορφωμένο παράδειγμα. Ο προβληματισμός και η ενδεχόμενη αμφισβήτηση μιας χ τεχνολογικής εφαρμογής είναι πολύ πιο αναμενόμενος από ένα υποκείμενο το οποίο έχει γνωρίσει και ζήσει ένα κοινωνικό παράδειγμα χωρίς αυτή, παρά από κάποιον ο οποίος δεν γνώρισε τίποτα άλλο πέρα από αυτό. Φυσικά κανένα κοινωνικό παράδειγμα δεν μπορεί να είναι εντελώς συνεκτικό και αντιφάσεις πάντα μπορούν να παρουσιαστούν προκαλώντας νέους προβληματισμούς και αμφισβητήσεις.

Όλα αυτά, ο φετιχισμός της τεχνο-επιστήμης, η διαχωρισμένη γνώση των τεχνο-επιστημόνων, η βολική απουσία του παράγοντα της εργασίας, η δύναμη των τεχνολογικών εφαρμογών να μορφοποιούν τις κοινωνικές σχέσεις και η διαδικασία παραγωγής αναγκών, είναι μόνο μερικοί παράγοντες που μαζί με αυτό που ονομάστηκε φετιχισμός του εμπορεύματος συνθέτουν το πλέγμα των ιδεολογιών που ντύνουν κάθε νέου τύπου εμπόρευμα υλικό ή «άυλο». Αυτοί οι παράγοντες θεωρούμε ότι εντείνονται με την ευρεία αλλαγή στην υλικότητα των εμπορευμάτων, μέσα από τη νανοτεχνολογία και δημιουργούν ένα ακόμα πυκνότερο πέπλο μυστηρίου γύρω τους.

Επίλογος

Είναι γεγονός πως η επιστήμη και η τεχνολογία των υλικών, μπορεί να ξένισε σε πρώτο χρόνο αρκετούς από τους φίλους και τις φίλες του game over. Ίσως ακόμη και μετά από όλα αυτά πολλοί να μην έχουν πειστεί για την επιλογή και τη σημασία του συγκεκριμένου θέματος. Είναι επίσης αλήθεια ότι και για εμάς ήταν αρκετά δύσκολο να συλλέξουμε πληροφορίες για το συγκεκριμένο πεδίο, μιας και η σχετική βιβλιογραφία είναι αρκετά περιορισμένη και αποτελείται κατά κύριο λόγο από επιστημονικά άρθρα και βιβλία τα οποία απαιτούσαν τις περισσότερες φορές κάποια εξοικείωση με το αντικείμενο.

Παρόλα αυτά, το θέμα των υλικών για εμάς προέκυψε κάπως φυσικά σαν πεδίο μελέτης, όταν ξεκινήσαμε να συζητάμε για αυτό που ονομάσαμε νέο βιο-πληροφορικό παράδειγμα και τις αλλαγές που κουβαλάει μαζί του. Αυτό συνέβη γιατί γρήγορα διαπιστώσαμε ότι για τη γενετική, την επικοινωνία μεσώ υπολογιστών, το internet of things, αλλά και πολλά άλλα (πιο φανταχτερά) σημεία αυτού του νέου παραδείγματος, η επιστήμη και τεχνολογία των υλικών αποτελεί με έναν τρόπο προϋπόθεση για να μπορούν να υπάρχουν και να εξελίσσονται σαν ξεχωριστά πεδία, έτσι όπως τα γνωρίζουμε σήμερα.

Μετά από τη σύντομη έρευνα που προηγήθηκε βγάλαμε κάποια χρήσιμα συμπεράσματα τα οποία ενισχύουν την κατανόηση της συνολικότερης cyberpunk εποχής στην οποία οδεύουμε. Συνοψίζοντας θα θέλαμε να κρατήσουμε τα εξής.

Καταρχήν, πώς όλες οι φαντασμαγορικές υπηρεσίες και τα κάθε λογής «έξυπνα» αντικείμενα που μπορούμε να έχουμε στη διάθεση μας, αποτελούν, όπως πάντα, προϊόντα της δουλειάς κάποιων ανθρώπων. Η μνήμη, το internet, οι υπηρεσίες των smartphones, το γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα, το βιολογικά ενισχυμένο σώμα, όλα αποτελούνται από υλικά πράγματα, όπως πάντα. Το μόνο που έχει αλλάξει είναι η τάξη μεγέθους των υλικών που χρειάζονται για να υπάρχουν όλα αυτά. Έχει περάσει ήδη αρκετός καιρός από όταν ο καπιταλισμός μπόρεσε να επεξεργαστεί για πρώτη φορά την ύλη σε επίπεδο μη ορατό από το ανθρώπινο μάτι και όσο περνάει ο καιρός η “αποικιοποίησή” του αυτή προχωράει όλο και πιο βαθιά. Όπως εξηγήσαμε και προηγούμενα, η συνολική εργασία που είναι απαραίτητη για όλα αυτά δεν είναι λίγη και αν εξαιρέσει κανείς την επιστημονική έρευνα, η εξόρυξη και η επεξεργασία των υλικών αυτών αποτελούν ένα από τα πιο μεγάλα σύγχρονα κάτεργα, τα οποία βρίσκονται φυσικά μακριά από τα μάτια της δύσης.

Αν το να μιλάει κανείς για την εργασία που είναι απαραίτητη για τις νέες τεχνολογίες και την υλικότητα του σύγχρονου καπιταλισμού, φαντάζει σαν κεραυνός εν αιθρία, τι να πει κανείς για τα περιβαλλοντικά προβλήματα που παρουσιάζονται; Όπως εξηγήσαμε η εξόρυξη και η μεταποίηση των σπάνιων υλικών είναι μια άκρως επιβλαβής διαδικασία για το περιβάλλον, η οποία προκαλεί μη αναστρέψιμες ζημιές σε αυτό και σε όλα στα έμβια όντα, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου. Και ενώ αυτό είναι γνωστό, όπως είδαμε, η αναγκαιότητα των υλικών αυτών σε παγκόσμιο επίπεδο σε ένα μεγάλο φάσμα τεχνολογικών πεδίων έχει οδηγήσει χώρες όπως η Κίνα, στην συνειδητή επιλογή της καταστροφής του υπεδάφους της και του υδροφόρου ορίζοντα, με σκοπό το κέρδος αλλά και τη γεωπολιτική αναβάθμιση του οικοπέδου της.

Τέλος, θεωρήσαμε τη φαινομενικά «άυλη ουσία» που συνθέτει όλες αυτές τις τεχνολογίες, ως ένα βασικό συστατικό του σύγχρονου φετιχισμού αυτών των αντικειμένων και υπηρεσιών. Οι υπερεξειδικευμένες λειτουργίες τους, η σύνθετη-ακατανόητη κατασκευή τους, η αφηρημένη αίσθηση ότι υπάρχει κάπου ένα δέντρο που αντί για καρπούς παράγει smartphones και άλλα σχετικά, η ανιστόρητη βεβαιότητα ότι η επιστήμη και η τεχνολογία είναι ουδέτερες των οικονομικο-πολιτικών συμφερόντων των αφεντικών… Όλα αυτά μαζί καταφέρνουν να μυστικοποιούν ακόμη περισσότερο κάθε λογής σύγχρονη τεχνολογία με αποτέλεσμα οποιαδήποτε κριτική απέναντι τους να χαρακτηρίζεται ως οπισθοδρομική, τεχνοφοβική και άλλα σχετικά.

Παράλληλα οι αλλαγές που φέρουν οι τεχνολογίες αυτές στη καθημερινότητα των κοινωνιών εμφανίζονται στη χειρότερη περίπτωση ως ανύπαρκτες και στη καλύτερη ως δυνητικά καλές ή κακές, όπως το μαχαίρι που μπορεί να αλείφει το ψωμί αλλά μπορεί και να σκοτώσει. Όπως πολλάκις έχουμε πει, αυτή η άποψη μας φαίνεται αρκετά επιφανειακή, καθώς τίποτα δεν πέφτει από τον ουρανό, όπως οι καρύδες στους πιθήκους ή το μήλο στο κεφάλι του Νεύτωνα. Τα τεχνολογικά παράγωγα ανέκαθεν καθορίζονταν και συνεχίζουν να καθορίζονται από την ιστορία, τους λόγους για τους οποίους παράχθηκαν, την ιδεολογία που τα συνοδεύει αλλά και τους τρόπους με τους οποίους εν τέλει χρησιμοποιούνται.

Σημειώσεις:

  1. Η κυτταρική θεωρία διατυπώθηκε για πρώτη φορά το 1838-1839 από τους Γερμανούς ανατόμους μελετητές Μ. Σλάιντεν (M. Schleiden), και Θεόδωρο Σβαν και σύμφωνα με αυτήν: «Θεμελιώδης μονάδα δομική και λειτουργική όλων των έμβιων οργανισμών είναι το κύτταρο».
  2. «Σπάνιες γαίες» ονομάζεται μια ομάδα από 17 χημικά στοιχεία, με παράξενα ονόματα, πχ. Λανθάνιο, Δημήτριο, Πρασεοδύμιο, Νεοδύμιο, Προμήθειο, Σαμάριο κτλ.
  3. Το Bayan-Obo, το μεγαλύτερο «κοίτασμα» σπάνιων γαιών του κόσμου που βρίσκεται στην Εσωτερική Μογγολία της Κίνας (διαθέτει περισσότερα από 40 εκατ. τόνους REE ορυκτών και μετά από 40 και πλέον χρόνια εξόρυξης έχει αποληφθεί μόλις το 35%). Περιέχει και θόριο (Th) το οποίο ανιχνεύεται στα απορρίμματα της εκμετάλλευσης, δημιουργώντας εστίες μόλυνσης του εδάφους και των νερών στην ευρύτερη περιοχή Baotou.
  4. Ενδεικτικά, για την κατεργασία ενός τόνου σπάνιων γαιών παράγονται 2.000 τόνοι τοξικών αποβλήτων τα οποία συνήθως καταλήγουν στον υδροφόρο ορίζοντα.
  5. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, αποτελεί η πρωτοκαθεδρία της Κίνας στη εξόρυξη των σπάνιων γαιών, η οποία αλλάζει και τις διεθνείς ισορροπίες δύναμης, δίνοντας στο Πεκίνο την δυνατότητα χρησιμοποιεί το μονοπώλιο εκβιαστικά έναντι άλλων χωρών (π.χ μπλοκάρισμα εξαγωγών σπάνιων γαιών στην Ιαπωνία μετά από διαμάχες ναυτικού δικαίου) μιας και όλες οι τεχνολογίες αιχμής, βασίζονται σε πολύ μεγάλο βαθμό σ’ αυτές τις εξορύξεις. Δεν είναι τυχαίο ότι οι σπάνιες γαίες αναφέρονται από πολλούς ως το κινεζικό πετρέλαιο.
  6. Ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός αποτελεί άμυνα του εγκεφάλου ενάντια στις τοξίνες. Διακόπτοντάς τον, τα αιμοφόρα αγγεία γίνονται διαπερατά και διευκολύνονται τα μόρια των φαρμάκων της χημειοθεραπείας να διεισδύσουν στον εγκέφαλο.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>